شنیدن عبارت «مهره‌ی شما لیز خورده» برای بسیاری از بیماران نگران‌کننده است و این تصور را ایجاد می‌کند که حتماً باید جراحی شوند. در حالی که لغزش مهره کمر یا اسپوندیلولیستزیس، در بسیاری از افراد بدون علامت است یا با درمان‌های غیرجراحی، به‌ویژه تمرین‌درمانی و اصلاح فعالیت‌ها، به‌خوبی کنترل می‌شود. لغزش مهره در دو گروه سنی بیشتر دیده می‌شود: نوجوانان ورزشکار که ستون فقرات آن‌ها تحت فشار تکراری قرار دارد و بزرگسالان بالای ۵۰ سال که به دلیل فرسایش دیسک و مفاصل دچار آن می‌شوند. در این مقاله توضیح می‌دهیم لغزش مهره چیست، چه انواعی دارد، علائم لغزش مهره کمر کدام‌اند، چگونه تشخیص داده می‌شود و درمان آن با فیزیوتراپی و ورزش چگونه است.
لغزش مهره کمر چیست؟
ستون فقرات کمری از پنج مهره تشکیل شده که روی هم قرار گرفته‌اند و با دیسک‌ها، مفاصل کوچک پشت مهره‌ها و رباط‌ها به هم متصل‌اند. این ساختارها با هم، ثبات ستون فقرات را حفظ می‌کنند. انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) اسپوندیلولیستزیس را وضعیتی تعریف می‌کند که در آن یکی از مهره‌ها به سمت جلو می‌لغزد و از جای خود خارج می‌شود. این مشکل بیشتر در ناحیه‌ی کمر دیده می‌شود. لغزش مهره ممکن است به دلیل شکستگی استرسی در بخشی از مهره یا به دلیل فرسایش و سست شدن ساختارهای نگه‌دارنده ایجاد شود. وقتی مهره جابه‌جا می‌شود، ممکن است فضای کانال نخاعی یا محل خروج ریشه‌های عصبی تنگ شود و علائمی در کمر و پاها ایجاد کند.
انواع لغزش مهره
شناخت نوع لغزش مهره اهمیت دارد، چون علت، سن شروع و روش درمان در انواع مختلف متفاوت است. دو نوع اصلی و شایع عبارت‌اند از:
لغزش مهره‌ی فرسایشی (دژنراتیو)
این نوع، شایع‌ترین شکل لغزش مهره در بزرگسالان است. با افزایش سن، دیسک‌ها ارتفاع خود را از دست می‌دهند و سفت‌تر می‌شوند و رباط‌ها و مفاصل پشتی مهره‌ها ضعیف می‌شوند. نتیجه، کاهش ثبات و لغزش تدریجی مهره است. طبق اطلاعات AAOS، لغزش مهره دژنراتیو در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود و در افراد بالای ۵۰ سال شایع‌تر است. در این نوع، رباط‌های ضخیم‌شده ممکن است به داخل کانال نخاعی چین بخورند و به اعصاب فشار بیاورند؛ به همین دلیل، لغزش مهره‌ی فرسایشی اغلب با تنگی کانال نخاعی همراه است.
لغزش مهره‌ی ناشی از شکستگی استرسی (ایسمیک)
در این نوع، ابتدا یک ترک یا شکستگی استرسی در بخش باریکی از پشت مهره به نام «پارس اینترآرتیکولاریس» ایجاد می‌شود که به آن اسپوندیلولیز می‌گویند. AAOS توضیح می‌دهد که این شکستگی بیشتر در پنجمین مهره‌ی کمری و گاهی در مهره‌ی چهارم رخ می‌دهد و ممکن است در حداکثر ۵ درصد کودکان، حتی از ۶ سالگی و بدون آسیب مشخص، دیده شود. ورزش‌هایی که فشار تکراری به پایین کمر وارد می‌کنند، مانند ژیمناستیک، فوتبال آمریکایی و وزنه‌برداری، خطر آن را بیشتر می‌کنند. اگر شکستگی، مهره را به اندازه‌ی کافی ضعیف کند، مهره به جلو می‌لغزد. این شکستگی معمولاً در نوجوانی ایجاد می‌شود و ممکن است تا بزرگسالی شناخته نشود؛ علائم در بسیاری از این افراد در میانسالی شروع می‌شود.
انواع کمتر شایع دیگری هم وجود دارد؛ مانند لغزش ناشی از ناهنجاری مادرزادی مهره، آسیب شدید یا بیماری‌هایی که استخوان را ضعیف می‌کنند. تعیین نوع لغزش با معاینه و تصویربرداری انجام می‌شود.
علائم لغزش مهره کمر
نکته‌ی مهم این است که بسیاری از افراد مبتلا هیچ علامت آشکاری ندارند و لغزش مهره به‌طور اتفاقی در عکسی که برای مشکل دیگری گرفته شده، دیده می‌شود. وقتی علائم وجود دارند، شایع‌ترین آن‌ها این موارد است:
- کمردرد: دردی که ممکن است به باسن و پشت ران‌ها منتشر شود و با فعالیت بیشتر شود.
- درد، بی‌حسی یا گزگز پا: در صورت فشار مهره یا بافت‌های اطراف به ریشه‌های عصبی. این درد گاهی شبیه درد سیاتیک است؛ برای آشنایی بیشتر، مقاله‌ی فیزیوتراپی برای درد سیاتیک را ببینید.
- ضعف و سنگینی پاها هنگام ایستادن یا راه رفتن طولانی: AAOS این حالت را شایع‌ترین علامت پا در لغزش مهره‌ی فرسایشی می‌داند.
- بهتر شدن علائم با خم شدن به جلو یا نشستن: چون این وضعیت‌ها فضای کانال نخاعی را بازتر می‌کنند؛ در مقابل، ایستادن و راه رفتن طولانی معمولاً علائم را بدتر می‌کند.
شدت علائم همیشه با میزان لغزش هماهنگ نیست؛ گاهی لغزش کم با درد قابل توجه همراه است و گاهی لغزش بیشتر علامت چندانی ایجاد نمی‌کند.
درجه‌بندی لغزش مهره
میزان جابه‌جایی مهره معمولاً بر اساس درصد لغزش نسبت به عرض مهره‌ی زیرین سنجیده می‌شود. در یک تقسیم‌بندی ساده، لغزش به دو دسته‌ی کم‌درجه و پردرجه تقسیم می‌شود و طبق تعریف AAOS، لغزش پردرجه زمانی است که بیش از ۵۰ درصد عرض مهره به جلو لغزیده باشد. در تقسیم‌بندی رایج دیگری که در گزارش‌های رادیولوژی دیده می‌شود، لغزش به درجه‌های یک تا چهار تقسیم می‌شود که هر درجه حدود ۲۵ درصد لغزش را نشان می‌دهد؛ لغزش کامل مهره از روی مهره‌ی زیرین هم درجه‌ی پنج در نظر گرفته می‌شود. بیشتر بیماران، به‌ویژه در لغزش‌های فرسایشی، در درجه‌ی یک یا دو قرار دارند.
علائم هشدار در لغزش مهره
در این شرایط باید بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید:
- ضعف پیشرونده‌ی پاها، بی‌حسی رو به افزایش یا زمین خوردن‌های مکرر.
- اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع، یا بی‌حسی در ناحیه‌ی کشاله‌ی ران و اطراف مقعد؛ این علائم ممکن است نشانه‌ی فشار شدید بر دسته‌ی اعصاب انتهای نخاع باشند و یک وضعیت اورژانسی‌اند.
- کمردرد همراه با تب، کاهش وزن بی‌دلیل یا سابقه‌ی سرطان.
- درد شدید پس از تصادف یا زمین خوردن.
تشخیص لغزش مهره کمر
تشخیص با گرفتن شرح حال و معاینه آغاز می‌شود. پزشک یا فیزیوتراپیست، دامنه‌ی حرکت کمر، دردی که با خم شدن به جلو و عقب ایجاد می‌شود، قدرت عضلات، حس و رفلکس‌های پاها را بررسی می‌کند. سپس تصویربرداری برای تأیید تشخیص لازم است:
- عکس رادیولوژی ساده: لغزش مهره، کاهش ارتفاع دیسک و زائده‌های استخوانی را نشان می‌دهد و ناهنجاری‌های دیگری مانند اسکولیوز را هم آشکار می‌کند.
- عکس در حالت خم شدن به جلو و عقب: AAOS توضیح می‌دهد این عکس‌ها می‌توانند ناپایداری یا حرکت بیش از حد مهره را نشان دهند.
- ام‌آر‌آی: برای بررسی دقیق‌تر دیسک، اعصاب و میزان تنگی کانال نخاعی.
- سی‌تی اسکن: برای دیدن جزئیات استخوانی، از جمله شکستگی ناحیه‌ی پارس.
درمان لغزش مهره کمر بدون جراحی
درمان لغزش مهره کمر بدون جراحیخبر خوب این است که به گفته‌ی AAOS، درمان لغزش مهره کمر بدون جراحی در بیشتر بیماران، چه در نوع فرسایشی و چه در نوع ایسمیک، موفقیت‌آمیز است. درمان غیرجراحی معمولاً ترکیبی از این روش‌هاست:
- اصلاح فعالیت: پرهیز موقت از فعالیت‌هایی که فشار زیادی به پایین کمر وارد می‌کنند، مانند بلند کردن بار سنگین یا خم شدن مکرر به عقب. منظور، استراحت مطلق در بستر نیست.
- دارو با نظر پزشک: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن ممکن است به کاهش درد و التهاب کمک کنند؛ مصرف آن‌ها باید با تجویز پزشک و با توجه به بیماری‌های زمینه‌ای باشد.
- فیزیوتراپی و تمرین‌درمانی: بخش اصلی درمان غیرجراحی که در ادامه توضیح می‌دهیم.
- تزریق کورتون اطراف اعصاب یا فضای اپیدورال: که پزشک متخصص ممکن است برای کاهش درد و بی‌حسی پیشنهاد کند. AAOS یادآوری می‌کند این تزریق‌ها احتمالاً کمتر به ضعف پا کمک می‌کنند و نباید بیش از چند بار در سال انجام شوند.
- بریس یا کمربند طبی: که بیشتر برای ورزشکاران نوجوان با درد تازه‌شروع‌شده و برای مدت محدود به کار می‌رود، نه برای دردهای طولانی‌مدت.
طبق توصیه‌ی AAOS، درمان غیرجراحی در لغزش مهره‌ی فرسایشی معمولاً ۳ تا ۶ ماه و در نوع ایسمیک ۶ تا ۱۲ ماه ادامه پیدا می‌کند و بعد از این مدت، در صورت باقی ماندن علائم، گزینه‌های دیگر بررسی می‌شوند.
نقش فیزیوتراپی در درمان لغزش مهره
فیزیوتراپی جابه‌جایی مهره را برنمی‌گرداند، اما با تقویت عضلات حمایت‌کننده‌ی ستون فقرات، بهبود انعطاف‌پذیری و آموزش الگوهای حرکتی درست، درد را کاهش می‌دهد و توان راه رفتن و انجام کارهای روزمره را افزایش می‌دهد. AAOS هم تمرین برای تقویت و کشش عضلات کمر و شکم را بخشی از درمان غیرجراحی می‌داند. یک برنامه‌ی فیزیوتراپی معمولاً شامل این بخش‌هاست:
- ارزیابی دقیق: بررسی الگوی درد، وضعیت لگن و گودی کمر، قدرت عضلات تنه و انعطاف عضلات پشت ران.
- تمرین‌های ثبات‌دهنده‌ی تنه: برای فعال کردن عضلات عمقی شکم و کمر که ستون فقرات را مانند یک کمربند طبیعی حمایت می‌کنند.
- کشش عضلات پشت ران و لگن: که در بسیاری از بیماران کوتاه و سفت‌اند.
- روش‌های کمکی کاهش درد: مانند گرما درمانی یا الکتروتراپی در دوره‌های درد بیشتر، به عنوان مکمل تمرین و نه جایگزین آن.
- آموزش: شیوه‌ی صحیح بلند کردن اجسام، نشستن، ایستادن طولانی و برنامه‌ی پیاده‌روی تدریجی.
تعداد جلسات فیزیوتراپی به شدت علائم، نوع لغزش و پاسخ بیمار بستگی دارد. در افرادی که گودی کمر زیادی دارند، اصلاح وضعیت لگن هم بخشی از برنامه است؛ در این زمینه مقاله‌ی فیزیوتراپی گودی کمر را ببینید.
ورزش برای لغزش مهره کمر
ورزش برای لغزش مهره کمر باید با احتیاط و ترجیحاً زیر نظر فیزیوتراپیست شروع شود. در بسیاری از بیماران، حرکاتی که کمر را با شدت به عقب خم می‌کنند علائم را بیشتر می‌کنند؛ به همین دلیل برنامه معمولاً با تمرین‌هایی آغاز می‌شود که ستون فقرات را در وضعیت خنثی یا کمی خم به جلو نگه می‌دارند. نمونه‌هایی از تمرین‌های رایج:
- تیلت لگن: به پشت دراز بکشید، زانوها خم، و با سفت کردن عضلات شکم، کمر را آرام به زمین نزدیک کنید.
- آوردن زانو به سینه: یک زانو یا هر دو زانو را آرام به سمت سینه بیاورید و چند ثانیه نگه دارید.
- منقبض کردن عضلات عمقی شکم: ناف را آرام به سمت داخل بکشید و بدون حبس کردن نفس، چند ثانیه نگه دارید.
- پل کوتاه: با حفظ وضعیت خنثی کمر، باسن را کمی از زمین بلند کنید؛ بدون قوس دادن بیش از حد به کمر.
- کشش عضلات پشت ران: به پشت دراز بکشید و پا را با کمک حوله یا کش آرام بالا بیاورید.
- دوچرخه‌ی ثابت یا پیاده‌روی تدریجی: برای حفظ آمادگی جسمانی؛ بسیاری از بیماران دوچرخه‌ی ثابت را به دلیل وضعیت کمی خم به جلو راحت‌تر تحمل می‌کنند.
اگر در حین یا بعد از تمرین، درد پا، بی‌حسی یا ضعف بیشتر شد، تمرین را متوقف کنید و با فیزیوتراپیست خود مشورت کنید. هدف، انجام منظم و تدریجی تمرین‌هاست، نه فشار آوردن به خود.
چه زمانی جراحی لازم است؟
جراحی برای گروه کوچکی از بیماران در نظر گرفته می‌شود. طبق اطلاعات AAOS، موارد زیر از دلایل اصلی پیشنهاد جراحی‌اند:
- لغزش شدید یا پردرجه.
- لغزشی که با گذشت زمان بیشتر می‌شود.
- فشار بر اعصاب که باعث درد انتشاری یا ضعف شده است.
- دردی که پس از یک دوره‌ی کافی درمان غیرجراحی بهتر نشده و کیفیت زندگی را مختل کرده است.
بسته به نوع لغزش، جراح ممکن است برداشتن بخشی از استخوان و رباط‌های ضخیم‌شده برای آزاد کردن اعصاب، جوش دادن مهره‌ها به یکدیگر (فیوژن) یا ترمیم ناحیه‌ی شکسته‌ی پارس را انجام دهد. AAOS گزارش می‌کند که وقتی جراحی به‌درستی اندیکاسیون داشته باشد، در بیش از ۸۵ درصد بیماران نتایج بالینی موفق گزارش شده است. پس از جراحی هم، فیزیوتراپی برای بازگشت تدریجی به فعالیت‌ها اهمیت زیادی دارد.
توصیه‌هایی برای زندگی روزمره با لغزش مهره
- اجسام را با خم کردن زانوها و نزدیک به بدن بلند کنید و از چرخش همزمان تنه پرهیز کنید.
- اگر ایستادن طولانی علائم را بدتر می‌کند، یک پا را روی یک چهارپایه‌ی کوتاه بگذارید یا به‌طور متناوب بنشینید.
- پیاده‌روی را در حد تحمل و به‌صورت تدریجی ادامه دهید؛ بی‌حرکتی طولانی معمولاً به ضعف بیشتر عضلات منجر می‌شود.
- هنگام خواب، به پهلو با یک بالش بین زانوها یا به پشت با یک بالش زیر زانوها بخوابید.
- کنترل وزن، فشار وارد بر ستون فقرات کمری را کاهش می‌دهد.
از آنجا که لغزش مهره‌ی فرسایشی در افراد بالای ۵۰ سال شایع‌تر است، در بیماران مسن‌تر برنامه‌ی فیزیوتراپی سالمندان که به تعادل، پیشگیری از زمین خوردن و حفظ استقلال هم توجه دارد، می‌تواند بسیار مفید باشد. برای آشنایی با علل و درمان عمومی کمردرد هم مقاله‌ی کمر درد را بخوانید.
درمان لغزش مهره کمر در کلینیک فیزیوتراپی پارسا
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، درمان لغزش مهره با بررسی گزارش تصویربرداری، معاینه‌ی کامل و ارزیابی علائم هشدار آغاز می‌شود. سپس برنامه‌ای فردی شامل تمرین‌درمانی، روش‌های کمکی کاهش درد و آموزش فعالیت‌های روزمره طراحی می‌شود و در صورت نیاز، هماهنگی با پزشک معالج انجام می‌گیرد. برای آشنایی با خدمات کلینیک در این زمینه، صفحه‌ی فیزیوتراپی کمر را ببینید و اگر درباره‌ی شرایط خود سؤال دارید، از مشاوره‌ی فیزیوتراپی استفاده کنید.
پرسش‌های متداول درباره‌ی لغزش مهره کمر
آیا لغزش مهره کمر با ورزش به جای خود برمی‌گردد؟
خیر. ورزش و فیزیوتراپی معمولاً جای مهره را تغییر نمی‌دهند، اما با تقویت عضلات حمایت‌کننده و بهبود الگوی حرکت، درد و محدودیت را کاهش می‌دهند. بسیاری از بیماران با وجود باقی ماندن لغزش، زندگی فعال و بدون درد قابل توجهی دارند.
آیا لغزش مهره همیشه به جراحی نیاز دارد؟
خیر. طبق اطلاعات AAOS، درمان غیرجراحی در بیشتر بیماران موفق است و جراحی برای لغزش‌های شدید یا پیشرونده، فشار عصبی همراه با ضعف یا دردی که با درمان غیرجراحی بهتر نشده، در نظر گرفته می‌شود.
لغزش مهره با دیسک کمر چه تفاوتی دارد؟
در بیرون‌زدگی دیسک، بخشی از دیسک بین مهره‌ها از جای خود خارج می‌شود، اما در لغزش مهره، خود مهره نسبت به مهره‌ی زیرین جابه‌جا می‌شود. هر دو ممکن است به اعصاب فشار بیاورند و علائم مشابهی مانند درد پا ایجاد کنند؛ تشخیص قطعی با معاینه و تصویربرداری است.
آیا ماساژ و دستکاری ستون فقرات برای لغزش مهره مناسب است؟
ماساژ ملایم عضلات ممکن است به کاهش موقت سفتی کمک کند. اما دستکاری‌های شدید و ناگهانی ستون فقرات بدون ارزیابی تخصصی و آگاهی از نوع و میزان لغزش توصیه نمی‌شود. هر روش درمانی باید پس از معاینه و متناسب با شرایط شما انتخاب شود.
با لغزش مهره می‌توان ورزش کرد؟
بله، و در بیشتر موارد فعالیت بدنی منظم و مناسب بخشی از درمان است. نوع ورزش و زمان بازگشت به ورزش‌های پرفشار، مانند وزنه‌برداری سنگین یا ژیمناستیک، باید بر اساس علائم و نظر پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین شود.
منابع
- Adult Spondylolisthesis in the Low Back — OrthoInfo (AAOS)
- Spondylolysis and Spondylolisthesis — OrthoInfo (AAOS)
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.
