اگر صبح‌ها با اولین قدم‌ها پشت پاشنه‌تان سفت و دردناک است، بعد از دویدن یا پیاده‌روی طولانی درد پشت پا بیشتر می‌شود یا روز بعد از ورزش به سختی راه می‌روید، ممکن است به تاندونیت آشیل مبتلا باشید. تاندون آشیل بزرگ‌ترین تاندون بدن است، اما وقتی بیش از توانش بار تحمل کند، تحریک و دردناک می‌شود. در این مقاله توضیح می‌دهیم تاندونیت آشیل چیست، چه علائمی دارد، با خار پاشنه چه تفاوتی دارد و چطور با درمان خانگی و فیزیوتراپی کنترل می‌شود. همچنین علائمی را که ممکن است نشانه‌ی پارگی تاندون باشد و نیاز به مراجعه‌ی فوری دارد، مرور می‌کنیم.
تاندون آشیل کجاست و چه کاری انجام می‌دهد؟
تاندون آشیل نوار ضخیم و محکمی است که عضلات پشت ساق (دوقلو و نعلی) را به استخوان پاشنه وصل می‌کند. هر بار که روی پنجه بلند می‌شوید، راه می‌روید، از پله بالا می‌روید یا می‌پرید، این تاندون نیروی عضلات ساق را به پاشنه منتقل می‌کند. در دویدن و پرش، بار زیادی از این تاندون عبور می‌کند؛ به همین دلیل دوندگان و ورزشکارانی که پرش زیاد دارند بیشتر در معرض آسیب آن هستند.
تاندون‌ها برخلاف عضلات خون‌رسانی کمتری دارند و سازگاری‌شان با بار جدید کندتر است. اگر شدت یا حجم فعالیت سریع‌تر از توان سازگاری تاندون بالا برود، ساختار آن تحریک و ضخیم می‌شود و درد ایجاد می‌کند. در منابع جدیدتر به جای «تاندونیت» از اصطلاح «تاندینوپاتی» استفاده می‌شود، چون در بسیاری از موارد مشکل اصلی تغییرات ساختاری تاندون است، نه فقط التهاب. در این مقاله برای سادگی همان اصطلاح رایج تاندونیت آشیل را به کار می‌بریم.
انواع تاندونیت آشیل
انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) دو نوع اصلی برای تاندونیت آشیل توصیف می‌کند که درمانشان کمی متفاوت است:
- تاندونیت غیراتصالی (میانه‌ی تاندون): درگیری بخش میانی تاندون، چند سانتی‌متر بالاتر از پاشنه. این نوع در افراد جوان‌تر و فعال، به‌خصوص دوندگان، شایع‌تر است.
- تاندونیت اتصالی: درگیری محل اتصال تاندون به استخوان پاشنه که گاهی همراه با زائده‌ی استخوانی است. این نوع در هر سنی و حتی در افراد غیرورزشکار هم دیده می‌شود.
تشخیص نوع درگیری اهمیت عملی دارد؛ برای مثال، تمرین پایین آوردن پاشنه از لبه‌ی پله فقط برای نوع غیراتصالی توصیه می‌شود.
علائم تاندونیت آشیل
علائم تاندونیت آشیل معمولاً به‌تدریج شروع می‌شود. طبق AAOS، علائم رایج این‌ها هستند:
- درد و خشکی پشت پاشنه یا کمی بالاتر از آن، به‌ویژه صبح‌ها هنگام اولین قدم‌ها.
- دردی که با فعالیت بیشتر می‌شود.
- درد شدیدتر در روز بعد از ورزش.
- ضخیم شدن تاندون و تورم که با پیشرفت مشکل بیشتر می‌شود.
- درد در ناحیه‌ی پاشنه هنگام پوشیدن کفش.
گاهی درد تاندون آشیل با خار پاشنه اشتباه گرفته می‌شود. درد خار پاشنه و التهاب نیام کف پا معمولاً زیر پاشنه و در کف پاست و با اولین قدم‌های صبح شدید است، در حالی که درد آشیل پشت پاشنه و بالای آن حس می‌شود. البته هر دو مشکل ممکن است همزمان وجود داشته باشند. برای آشنایی با خار پاشنه، مقاله‌ی درمان خار پاشنه را ببینید.
علائم پارگی تاندون آشیل؛ مراجعه‌ی فوری
AAOS تأکید می‌کند که صدای «پاپ» یا احساس ترکیدن ناگهانی در پشت پاشنه می‌تواند نشانه‌ی پارگی باشد و نیاز به مراجعه‌ی سریع دارد. علائم دیگر پارگی عبارت‌اند از: احساسی شبیه ضربه خوردن به پشت ساق در حالی که کسی نزدیک شما نبوده، درد ناگهانی، ناتوانی در بلند شدن روی پنجه‌ی همان پا و لنگیدن. در این شرایط ادامه‌ی ورزش یا راه رفتن زیاد را متوقف کنید و هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید؛ چون زمان شروع درمان در نتیجه‌ی آن مؤثر است.
علت‌ها و عوامل خطر
به گفته‌ی AAOS، تاندونیت آشیل معمولاً در اثر فشار تکراری ایجاد می‌شود، نه یک آسیب مشخص. عوامل خطر رایج این‌ها هستند:
- افزایش ناگهانی فعالیت: زیاد کردن سریع مسافت دویدن، اضافه کردن تمرین سرعتی یا سربالایی، یا شروع ورزش بعد از مدت طولانی بی‌تحرکی.
- سفتی عضلات ساق که فشار بیشتری روی تاندون وارد می‌کند.
- کفش نامناسب یا تعویض ناگهانی کفش ورزشی.
- برآمدگی استخوانی پشت پاشنه که به تاندون فشار می‌آورد.
- طبق Mayo Clinic، افزایش سن، قوس‌های صاف یا بلند کف پا، اضافه‌وزن، تفاوت طول پاها، سابقه‌ی تاندونیت آشیل، دویدن با کفش فرسوده یا در سربالایی و برخی بیماری‌ها (مثل پسوریازیس، کلسترول و فشار خون بالا) با خطر بیشتر همراه است. مصرف آنتی‌بیوتیک‌های گروه فلوروکینولون هم با افزایش بروز تاندونیت ارتباط داده شده است.
به همین دلیل، در ارزیابی فیزیوتراپی علاوه بر خود تاندون، شکل کف پا، الگوی راه رفتن یا دویدن و کفش هم بررسی می‌شود.
تشخیص تاندونیت آشیل
تشخیص معمولاً با شرح‌حال و معاینه انجام می‌شود. پزشک یا فیزیوتراپیست محل دقیق درد را لمس می‌کند، ضخیم شدن تاندون را بررسی می‌کند و قدرت و استقامت عضلات ساق را با آزمون‌هایی مثل بلند شدن مکرر روی پنجه می‌سنجد. سونوگرافی یا ام‌آر‌آی در موارد مبهم، شک به پارگی یا پیش از تصمیم‌های درمانی مهم کاربرد دارد. عکس ساده هم برای بررسی زائده‌ی استخوانی پاشنه در نوع اتصالی مفید است.
درمان خانگی تاندونیت آشیل
درمان اولیه معمولاً غیرجراحی است. توصیه‌های AAOS برای مرحله‌ی اول این‌ها هستند:
- کاهش بار، نه بی‌حرکتی کامل: ورزش پرضربه را موقتاً با فعالیت‌های کم‌فشار مثل دوچرخه‌سواری یا شنا جایگزین کنید.
- سرما: طبق AAOS می‌توانید روی دردناک‌ترین بخش تاندون یخ بگذارید؛ هر نوبت حداکثر ۲۰ دقیقه، و اگر پوست بی‌حس شد زودتر آن را بردارید. اگر درد جلوی ساق هم دارید، مقاله‌ی شین اسپلینت را هم ببینید. برای انتخاب بین کمپرس سرد و گرم در مراحل مختلف، راهنمای جداگانه‌ی ما را ببینید.
- دارو: داروهای ضدالتهاب ممکن است درد را کم کنند، اما AAOS یادآوری می‌کند که ضخیم شدن تاندون را برنمی‌گردانند و مصرف آن‌ها بیش از یک ماه بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
- کفش و پاشنه‌ی کمکی: لیفت پاشنه می‌تواند فشار روی تاندون را کم کند و کفش با پشت نرم‌تر یا باز، تحریک ناحیه‌ی پاشنه را کمتر می‌کند. در نوع اتصالی گاهی کفی طبی هم کمک می‌کند.
- بوت یا آتل: در درد شدید ممکن است برای مدت کوتاه توصیه شود، اما استفاده‌ی طولانی عضلات ساق را ضعیف می‌کند.
یک هشدار مهم: طبق AAOS، تزریق کورتون داخل تاندون آشیل توصیه نمی‌شود، چون می‌تواند خطر پارگی تاندون را بالا ببرد.
درمان تاندونیت آشیل با فیزیوتراپی
ستون اصلی درمان تاندونیت آشیل بارگذاری تدریجی و هدفمند تاندون است. تاندون با استراحت صرف قوی‌تر نمی‌شود؛ بلکه با تمرین‌هایی که بار را کم‌کم و کنترل‌شده افزایش می‌دهند، تحمل خود را بازمی‌یابد. یک برنامه‌ی فیزیوتراپی معمولاً این اجزا را دارد:
- ارزیابی و تنظیم بار: بررسی تمرین‌ها، مسافت دویدن، کفش و الگوی راه رفتن و تعیین سطح فعالیت قابل تحمل.
- تمرین‌های تقویتی پیشرونده: از تمرین‌های ایستا شروع می‌شود و به بلند شدن روی پنجه و سپس تمرین‌های اکسنتریک می‌رسد.
- کشش عضلات ساق: برای کاهش سفتی، به شکل ملایم و بدون درد شدید.
- بازگشت تدریجی به دویدن و پرش: بر اساس معیارهای عملکردی، نه فقط بر اساس گذشت زمان.
- روش‌های کمکی: AAOS اشاره می‌کند که شاک ویو تراپی ممکن است درد و عملکرد را بهتر کند، به‌خصوص وقتی همراه تمرین استفاده شود، هرچند هنوز به شواهد بیشتری نیاز است. برای آشنایی بیشتر، مقاله‌ی شاک ویو تراپی چیست را ببینید.
تمرین اکسنتریک پاشنه؛ معروف‌ترین تمرین آشیل
در این تمرین روی لبه‌ی یک پله بایستید، با هر دو پا روی پنجه بالا بروید، سپس پای سالم را بردارید و با پای درگیر به آرامی پاشنه را پایین‌تر از سطح پله بیاورید. AAOS این تمرین را برای نوع غیراتصالی مفید می‌داند و توصیه می‌کند در ابتدا زیر نظر فیزیوتراپیست شروع شود و پس از یادگیری درست حرکت، در خانه ادامه پیدا کند. حرکت باید آهسته و کنترل‌شده باشد و برای حفظ تعادل می‌توانید به نرده یا دیوار تکیه کنید. نکته‌ی مهم این است که این تمرین فقط برای نوع غیراتصالی است و در تاندونیت اتصالی انجام نمی‌شود؛ برای این نوع، فیزیوتراپیست تمرین‌های دیگری انتخاب می‌کند.
درمان تاندونیت آشیل چقدر طول می‌کشد؟
AAOS توضیح می‌دهد که درمان غیرجراحی ممکن است چند ماه طول بکشد تا علائم به‌طور قابل توجهی بهتر شوند. این زمان طولانی‌تر از انتظار بسیاری از بیماران است، اما طبیعی است؛ چون بازسازی تاندون کند است. جراحی معمولاً فقط زمانی مطرح می‌شود که درد پس از ۶ ماه درمان غیرجراحی ادامه داشته باشد. به همین دلیل، پایبندی به برنامه‌ی تمرینی و پرهیز از برگشت زودهنگام به ورزش سنگین اهمیت زیادی دارد.
بازگشت به دویدن بعد از تاندونیت آشیل
برای دوندگان، مهم‌ترین سؤال این است که کی و چطور می‌توانند دوباره بدوند. بازگشت زودهنگام و ناگهانی به دویدن می‌تواند باعث عود تاندونیت آشیل شود. به جای تکیه بر تقویم، بهتر است از معیارهای عملکردی استفاده کنید. نمونه‌ای از معیارهای رایج در برنامه‌های فیزیوتراپی، که فیزیوتراپیست بر اساس وضعیت شما تنظیم می‌کند، این‌ها هستند:
- راه رفتن سریع به مدت طولانی بدون درد یا با درد بسیار خفیفی که تا روز بعد بیشتر نشود.
- توانایی چند بار بلند شدن پشت سر هم روی پنجه‌ی یک پا، تقریباً برابر با پای سالم.
- پریدن آرام و جهش‌های کوتاه روی دو پا و سپس یک پا بدون تشدید درد.
- نبود خشکی صبحگاهی شدید در روزهای پس از تمرین.
وقتی این معیارها برقرار شد، دویدن معمولاً به شکل دوره‌های کوتاه دویدن و راه رفتن متناوب شروع می‌شود و طی چند هفته، زمان دویدن افزایش و زمان راه رفتن کاهش پیدا می‌کند. سطح نرم و صاف، سرعت آهسته و پرهیز از سربالایی و تمرین سرعتی در هفته‌های اول توصیه می‌شود. تمرین‌های تقویتی ساق هم باید در تمام این دوره ادامه پیدا کنند؛ چون قطع زودهنگام آن‌ها می‌تواند باعث بازگشت درد شود. اگر هر مرحله باعث شد درد روز بعد شدیدتر شود، یک قدم به عقب برگردید و با شدت کمتر ادامه دهید.
پیشگیری از تاندونیت آشیل
- حجم و شدت تمرین را تدریجی بالا ببرید و از تغییرات ناگهانی در مسافت، سرعت یا شیب دویدن پرهیز کنید.
- تمرین‌های تقویتی عضلات ساق را بخشی ثابت از برنامه‌ی ورزشی قرار دهید.
- کفش ورزشی مناسب انتخاب کنید و کفش فرسوده را به‌موقع عوض کنید؛ تعویض ناگهانی به کفش خیلی متفاوت را هم تدریجی انجام دهید.
- قبل از ورزش گرم کنید و بعد از آن سرد کنید.
- عضلات ساق و تاندون آشیل را هر روز به‌آرامی بکشید.
- بین ورزش‌های پرضربه مثل دویدن و فعالیت‌های کم‌فشار مثل دوچرخه‌سواری یا شنا تنوع ایجاد کنید.
- دردی را که بیش از یکی دو هفته ادامه دارد نادیده نگیرید؛ درمان زودهنگام معمولاً ساده‌تر است.
کسانی که درد پشت پاشنه همراه با درد مچ پا یا سابقه‌ی پیچ‌خوردگی دارند، ممکن است به ارزیابی کامل‌تر نیاز داشته باشند. در این زمینه مقاله‌ی فیزیوتراپی مچ پا را هم ببینید.
درمان تاندونیت آشیل در کلینیک فیزیوتراپی پارسا
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا ابتدا نوع درگیری تاندون، سطح فعالیت و عوامل مؤثر مثل کفش و الگوی دویدن بررسی می‌شود. سپس برنامه‌ی بارگذاری تدریجی با تمرین‌های مناسب همان نوع تاندونیت طراحی می‌شود و در صورت نیاز از روش‌های کمکی کاهش درد استفاده می‌کنیم. اگر درد پشت پاشنه شما بیش از دو هفته طول کشیده یا ورزشتان را متوقف کرده، می‌توانید از مشاوره‌ی فیزیوتراپی شروع کنید.
برای هماهنگی نوبت می‌توانید با شماره‌ی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسش‌های متداول درباره‌ی تاندونیت آشیل
تاندونیت آشیل خطرناک است؟
معمولاً نه، اما اگر بدون درمان و با ادامه‌ی ورزش سنگین رها شود، ممکن است مزمن شود و تاندون ضعیف‌تر شود. هرگونه احساس ترکیدن یا ناتوانی ناگهانی در بلند شدن روی پنجه نیاز به مراجعه‌ی فوری دارد.
با تاندونیت آشیل می‌توان پیاده‌روی کرد؟
در بیشتر بیماران، پیاده‌روی با سرعت و مسافتی که درد را زیاد نکند مجاز است. درد خفیفی که تا صبح روز بعد بیشتر نشود معمولاً قابل قبول است، اما دردی که روز بعد شدیدتر شود یعنی باید فعالیت را کم کرد.
بهترین کفش برای تاندونیت آشیل چیست؟
کفشی که پاشنه‌ی کمی بلندتر از جلوی پا دارد و پشت آن به تاندون فشار نمی‌آورد معمولاً راحت‌تر است. کفش با پشت نرم یا باز و لیفت پاشنه می‌تواند تحریک را کم کند. انتخاب دقیق به نوع پای شما بستگی دارد.
درمان خانگی تاندونیت آشیل کافی است؟
در موارد خفیف و زودهنگام، کاهش بار، سرما و تمرین‌های ساده ممکن است کافی باشد. اگر درد بیش از دو هفته ادامه پیدا کرد، تکرار شد یا مانع ورزش شد، ارزیابی فیزیوتراپی و برنامه‌ی تمرینی دقیق‌تر لازم است.
آیا ماساژ برای تاندون آشیل مفید است؟
ماساژ ملایم عضلات ساق ممکن است سفتی را کم کند، اما جایگزین تمرین تقویتی نیست. ماساژ شدید و دردناک مستقیم روی تاندون تحریک‌شده توصیه نمی‌شود.
منابع
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.
