درد گردنی که به شانه و دست تیر می‌کشد، گزگز انگشتان یا ضعف هنگام گرفتن اشیا، از نشانه‌هایی است که بسیاری از مراجعان ما را نگران می‌کند. یکی از علت‌های شایع این علائم دیسک گردن است؛ یعنی حالتی که دیسک بین مهره‌های گردنی بیرون می‌زند یا دچار فرسایش می‌شود و به ریشه‌ی عصب فشار می‌آورد. خبر خوب این است که بیشتر افراد بدون جراحی و با درمان‌های محافظه‌کارانه بهتر می‌شوند. در این مقاله توضیح می‌دهیم دیسک گردن چیست، چه علائمی دارد، چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد و فیزیوتراپی، ورزش و حتی حالت خوابیدن چه نقشی در بهبود آن دارند.
دیسک گردن چیست؟
ستون فقرات گردنی از هفت مهره تشکیل شده است و بین هر دو مهره یک دیسک قرار دارد. این دیسک‌ها مثل بالشتک‌های کوچکی عمل می‌کنند که ضربه را جذب می‌کنند و به گردن اجازه‌ی خم‌شدن و چرخیدن می‌دهند. هر دیسک یک لایه‌ی بیرونی محکم و یک هسته‌ی ژله‌ای دارد. وقتی لایه‌ی بیرونی ضعیف یا پاره شود، بخشی از هسته به بیرون رانده می‌شود؛ به این حالت بیرون‌زدگی دیسک گردن یا فتق دیسک می‌گویند.
در عمل، اصطلاح «دیسک گردن» در زبان روزمره برای چند وضعیت به کار می‌رود: بیرون‌زدگی یا پارگی دیسک، فرسایش و کم‌شدن ارتفاع دیسک‌ها با افزایش سن، و گاهی زائده‌های استخوانی که کنار مهره‌ها ایجاد می‌شوند. اگر هر کدام از این‌ها به ریشه‌ی عصبی فشار بیاورد، وضعیتی به نام رادیکولوپاتی گردنی یا «عصب گیرافتاده» ایجاد می‌شود که درد آن به دست کشیده می‌شود. شایع‌ترین سطوح درگیر، فاصله‌ی مهره‌های پنجم تا هفتم گردنی است؛ به همین دلیل در جستجوها عبارت‌هایی مثل «دیسک گردن مهره ۵ و ۶» زیاد دیده می‌شود.
نکته‌ی مهمی که دانستنش اضطراب را کم می‌کند: طبق توضیح انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، نزدیک به نیمی از افراد میانسال و مسن، دیسک‌های فرسوده و حتی فشار بر عصب دارند که هیچ دردی ایجاد نمی‌کند. بنابراین دیدن کلمه‌ی «بیرون‌زدگی» در گزارش ام‌آر‌آی به‌تنهایی به معنای نیاز به جراحی یا حتی علت قطعی درد نیست؛ معاینه‌ی بالینی و تطبیق علائم با تصویربرداری اهمیت بیشتری دارد.
علت‌های دیسک گردن
در افراد میانسال و مسن، علت اصلی تغییرات فرسایشی مرتبط با سن است. دیسک‌ها به‌مرور آب از دست می‌دهند، ارتفاعشان کم می‌شود و انعطافشان را از دست می‌دهند. در افراد جوان‌تر، آسیب ناگهانی مثل تصادف یا ضربه‌ی ورزشی سهم بیشتری دارد. عوامل دیگری که خطر را بیشتر می‌کنند عبارت‌اند از:
- وضعیت بدنی نامناسب و طولانی؛ مثلاً خم‌شدن طولانی سر روی گوشی یا لپ‌تاپ که بار زیادی به گردن وارد می‌کند. این موضوع را در مقاله‌ی سندرم گردن پیامکی مفصل توضیح داده‌ایم.
- کارهایی که نیاز به بلندکردن مکرر بار، کار بالای سر یا لرزش دارند.
- سیگار کشیدن که با فرسایش زودتر دیسک‌ها ارتباط دارد.
- سابقه‌ی آسیب قبلی گردن یا جراحی در سطح مجاور.
- زمینه‌ی ژنتیکی و سابقه‌ی خانوادگی مشکلات ستون فقرات.
بسیاری از افراد با الگوی «پشت میز نشستن طولانی + کم‌تحرکی + استرس» به ما مراجعه می‌کنند. این ترکیب معمولاً به تنهایی دیسک را پاره نمی‌کند، اما عضلات گردن و شانه را خسته و سفت می‌کند و تحمل ستون فقرات را کاهش می‌دهد. گاهی هم درد ناشی از این الگو به ناحیه‌ی کتف‌ها کشیده می‌شود و به شکل درد بین دو کتف خودش را نشان می‌دهد.
علائم دیسک گردن
علائم دیسک گردن به محل و شدت فشار بر عصب بستگی دارد. همه‌ی افراد همه‌ی علائم را ندارند و شدت آن‌ها هم از خفیف تا آزاردهنده متغیر است. شایع‌ترین علائم این‌ها هستند:
- درد گردن که اغلب به یک سمت شانه، بازو یا ساعد کشیده می‌شود و گاهی حالت سوزشی یا تیرکشنده دارد.
- بیشتر شدن درد با عقب بردن سر، چرخاندن گردن به سمت درگیر، سرفه یا زورزدن.
- گزگز، مورمور یا بی‌حسی در بازو، دست یا انگشتان خاص.
- ضعف در شانه، بازو یا دست؛ مثلاً از دست افتادن اشیا یا ضعف هنگام بالا بردن دست.
- سفتی گردن و اسپاسم عضلات پشت گردن و بالای کتف.
- گاهی سردردی که از پشت سر شروع می‌شود؛ این نوع سردرد با میگرن متفاوت است و تشخیصش نیاز به ارزیابی دارد (درباره‌ی انواع سردرد، مقاله‌ی علائم و انواع میگرن را ببینید).
بسیاری از کسانی که علائم دیسک گردن خفیف دارند فقط درد و سفتی گردن را تجربه می‌کنند و انتشار درد به دست ندارند. در این گروه، اصلاح عادت‌ها و یک برنامه‌ی تمرینی مناسب معمولاً کافی است.
علائم هشدار؛ چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
بیشتر موارد دیسک گردن اورژانسی نیستند، اما برخی نشانه‌ها می‌توانند فشار شدید بر عصب یا نخاع را نشان دهند و نباید منتظر ماند. در این شرایط بدون تأخیر به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
- ضعف پیشرونده در دست یا بازو، یا ضعف هر دو دست.
- بدتر شدن تعادل و راه رفتن، یا احساس سنگینی و ناهماهنگی در پاها.
- کاهش هماهنگی و مهارت ظریف دست‌ها؛ مثلاً ناتوانی در بستن دکمه یا نوشتن.
- تغییر در کنترل ادرار یا مدفوع.
- درد شدید گردن پس از تصادف یا زمین خوردن.
- درد همراه با تب، کاهش وزن بی‌دلیل یا سابقه‌ی سرطان.
مایو کلینیک نیز توصیه می‌کند اگر درد گردن بسیار شدید است، بیش از چند روز طول کشیده، به دست‌ها یا پاها منتشر می‌شود یا با سردرد، بی‌حسی، ضعف یا گزگز همراه است، با پزشک مشورت کنید.
تشخیص دیسک گردن چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص با گرفتن شرح‌حال و معاینه‌ی دقیق شروع می‌شود. پزشک یا فیزیوتراپیست دامنه‌ی حرکتی گردن، قدرت عضلات، رفلکس‌ها و حس پوست را بررسی می‌کند و با چند آزمون ساده می‌سنجد که آیا حرکت خاصی علائم را در دست بازتولید می‌کند یا نه. همین معاینه اغلب نشان می‌دهد کدام ریشه‌ی عصبی درگیر است.
تصویربرداری در همه‌ی بیماران لازم نیست. عکس ساده می‌تواند فرسایش و کاهش فاصله‌ی مهره‌ها را نشان دهد و ام‌آر‌آی وضعیت دیسک و عصب را دقیق‌تر نمایش می‌دهد. معمولاً ام‌آر‌آی وقتی درخواست می‌شود که علائم هشدار وجود داشته باشد، ضعف پیشرفت کند یا درد با درمان‌های اولیه بهتر نشود. گاهی هم نوار عصب و عضله برای افتراق دیسک گردن از گیرافتادگی عصب در مچ دست انجام می‌شود؛ چون گزگز انگشتان می‌تواند علت‌های دیگری هم داشته باشد.
درمان دیسک گردن بدون جراحی
بر اساس منابع ارتوپدی، بیشتر بیماران با گذشت زمان و بدون جراحی بهتر می‌شوند؛ بعضی در چند روز یا چند هفته و بعضی در مدت طولانی‌تر. عود علائم شایع است، اما معمولاً دوباره بهبود پیدا می‌کند. هدف درمان دیسک گردن در مرحله‌ی اول کنترل درد، حفظ حرکت و جلوگیری از عود است. درمان‌های رایج غیرجراحی این‌ها هستند:
- اصلاح فعالیت، نه استراحت مطلق: کارهایی که درد را تشدید می‌کنند موقتاً کم شوند، اما بی‌حرکتی کامل توصیه نمی‌شود.
- گردن‌بند نرم فقط برای مدت کوتاه: AAOS تأکید می‌کند استفاده‌ی طولانی از گردن‌بند می‌تواند عضلات گردن را ضعیف کند؛ بنابراین فقط در صورت توصیه‌ی پزشک و برای چند روز اول کاربرد دارد.
- دارو: داروهای ضدالتهاب یا دوره‌ی کوتاه داروهای دیگر فقط با تجویز پزشک.
- تزریق: در برخی بیماران که درد شدید ریشه‌ای دارند، پزشک متخصص ممکن است تزریق کورتون اطراف ریشه‌ی عصب را پیشنهاد کند.
- فیزیوتراپی و تمرین‌درمانی: ستون اصلی درمان غیرجراحی که در ادامه توضیح می‌دهیم.
جراحی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که درمان‌های غیرجراحی پس از یک دوره‌ی مناسب علائم را کنترل نکنند، یا ضعف پیشرونده و علائم فشار بر نخاع وجود داشته باشد. تصمیم درباره‌ی جراحی با جراح ستون فقرات است.
فیزیوتراپی دیسک گردن چه کمکی می‌کند؟
فیزیوتراپی برای دیسک گردن فقط «دستگاه گذاشتن» نیست. یک برنامه‌ی درست ترکیبی از آموزش، درمان دستی، تمرین و در صورت نیاز دستگاه‌های کمکی است. در فیزیوتراپی گردن معمولاً این مراحل را دنبال می‌کنیم:
- ارزیابی: بررسی الگوی درد، حرکات حساس، قدرت و حس دست، و وضعیت بدنی در کار و خواب.
- کاهش درد و التهاب: در فاز حاد ممکن است از روش‌هایی مثل الکتروتراپی، گرما یا لیزر کم‌توان برای کاهش درد استفاده شود. این روش‌ها کمکی‌اند و به‌تنهایی جایگزین تمرین نمی‌شوند.
- بازگرداندن حرکت: حرکات کنترل‌شده‌ی گردن، تکنیک‌های درمان دستی و در برخی بیماران کشش (تراکشن) گردن، طبق نظر فیزیوتراپیست.
- تقویت و کنترل حرکتی: تقویت عضلات عمقی جلوی گردن و عضلات بین و اطراف کتف که تحمل گردن را بالا می‌برد.
- آموزش و پیشگیری: اصلاح ارتفاع مانیتور، زمان‌بندی استراحت، حالت خواب و برنامه‌ی تمرین خانگی.
پرسش رایج «چند جلسه لازم است؟» پاسخ ثابتی ندارد و به شدت علائم، مدت بیماری و پایبندی به تمرین خانگی بستگی دارد. در مقاله‌ی جداگانه‌ای درباره‌ی تعداد جلسات فیزیوتراپی و آنچه در جلسه‌ی اول اتفاق می‌افتد توضیح داده‌ایم.
ورزش برای دیسک گردن: چه حرکاتی کمک می‌کند؟
ورزش برای دیسک گردن زمانی مؤثر و ایمن است که متناسب با مرحله‌ی بیماری انتخاب شود. حرکاتی که در ادامه آمده نمونه‌هایی رایج و ملایم‌اند؛ اما اگر درد به دست کشیده می‌شود یا ضعف دارید، قبل از شروع حتماً با فیزیوتراپیست مشورت کنید. قانون کلی ساده است: اگر حرکتی درد یا گزگز دست را بیشتر و پایین‌تر بفرستد، آن را متوقف کنید.
- جمع‌کردن چانه (چین تاک): نشسته یا ایستاده، بدون خم‌کردن سر، چانه را آرام به عقب ببرید تا پشت گردن کشیده شود. چند ثانیه نگه دارید و رها کنید. این حرکت عضلات عمقی جلوی گردن را فعال می‌کند.
- جمع‌کردن کتف‌ها: کتف‌ها را آرام به عقب و پایین ببرید، چند ثانیه نگه دارید. این حرکت به اصلاح شانه‌های جلوآمده کمک می‌کند.
- حرکت‌های آرام دامنه‌ی حرکتی: چرخش و خم‌کردن ملایم گردن به طرفین در دامنه‌ای که درد ایجاد نکند.
- کشش ملایم عضلات بالای شانه: فقط در حد کشش خفیف و بدون فشار دست روی سر.
- فعالیت هوازی سبک: پیاده‌روی منظم جریان خون و تحمل کلی بدن را بالا می‌برد و برای بیشتر بیماران مناسب است.
حرکاتی مثل چرخاندن سریع و کامل سر، فشار دادن سر به عقب با دست، بلند کردن وزنه‌های سنگین بالای سر و حرکات ورزشی پرضربه در دوره‌ی درد حاد توصیه نمی‌شوند. کسانی که ورزش دیسک گردن را از ویدئوهای اینترنتی انجام می‌دهند، بهتر است دست‌کم یک بار حرکات را زیر نظر فیزیوتراپیست اجرا کنند تا تکنیک و شدت آن‌ها درست تنظیم شود.
بهترین حالت خوابیدن برای دیسک گردن
بسیاری از مراجعان می‌گویند درد صبحگاهی یا بیدار شدن با گزگز دست آزارشان می‌دهد. به همین دلیل پرسش «بهترین حالت خوابیدن برای دیسک گردن چیست؟» یکی از پرجستجوترین سؤال‌های این حوزه است. اصل کلی که مایو کلینیک هم بر آن تأکید می‌کند این است که هنگام خواب، سر و گردن در یک راستا با بدن قرار گیرند و از بالش کوچکی برای حمایت گردن استفاده شود. چند توصیه‌ی عملی:
- خوابیدن به پشت یا به پهلو معمولاً بهتر از خوابیدن روی شکم است؛ در حالت دمر، سر برای ساعت‌ها به یک سمت چرخیده می‌ماند.
- در خوابیدن به پهلو، ارتفاع بالش باید فاصله‌ی شانه تا سر را پر کند تا گردن به پایین یا بالا خم نشود.
- در خوابیدن به پشت، بالش نباید آن‌قدر بلند باشد که چانه به سمت سینه خم شود.
- بالش طبی گران‌قیمت لزوماً بهتر نیست؛ مهم این است که راستای گردن حفظ شود و با آن راحت باشید.
- اگر در شب دست گزگز می‌کند، از گذاشتن دست زیر سر یا بالای سر خودداری کنید.
پیشگیری از عود دیسک گردن در زندگی روزمره
بعد از کاهش درد، مهم‌ترین کار جلوگیری از بازگشت آن است. توصیه‌های ساده ولی مؤثر عبارت‌اند از: مانیتور را هم‌سطح چشم قرار دهید، گوشی و تبلت را بالا بیاورید تا سرتان مدام خم نباشد، هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه چند دقیقه از پشت میز بلند شوید و گردن و شانه‌ها را حرکت دهید، کیف سنگین را مدام روی یک شانه نیندازید و برنامه‌ی تقویتی را حتی پس از رفع درد ادامه دهید. کسانی که شانه‌های جلوآمده و قوز پشتی دارند، با اصلاح وضعیت بخش بالایی ستون فقرات بار کمتری به گردن وارد می‌کنند.
دیسک گردن در کلینیک فیزیوتراپی پارسا
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، درمان دیسک گردن با ارزیابی فردی شروع می‌شود تا علائم هشدار رد شوند و برنامه بر اساس هدف شما تنظیم شود؛ برای یکی، بازگشت به کار پشت میز بدون درد مهم است و برای دیگری، ورزش یا خواب راحت. اگر علائم شما با الگوی این مقاله هم‌خوانی دارد یا مطمئن نیستید از کجا شروع کنید، می‌توانید از مشاوره‌ی فیزیوتراپی استفاده کنید.
برای هماهنگی نوبت می‌توانید با شماره‌ی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسش‌های متداول درباره‌ی دیسک گردن
آیا دیسک گردن خوب می‌شود؟
در بیشتر بیماران بله. طبق منابع ارتوپدی، بیشتر افراد با گذشت زمان و درمان‌های غیرجراحی بهتر می‌شوند؛ هرچند سرعت بهبود متفاوت است و احتمال عود وجود دارد. پایبندی به تمرین و اصلاح عادت‌ها احتمال عود را کم می‌کند.
آیا با دیسک گردن می‌توان ورزش کرد؟
بله، اما نوع و شدت ورزش مهم است. پیاده‌روی و تمرین‌های کنترل‌شده‌ی گردن و شانه معمولاً مفیدند. ورزش‌های پرضربه، حرکات سنگین بالای سر و حرکات چرخشی سریع باید تا کنترل علائم کنار گذاشته شوند.
استخر برای دیسک گردن خوب است؟
راه رفتن در آب و حرکات آرام در استخر برای بسیاری از بیماران مناسب است. در شنا، سبک‌هایی که نیاز به چرخش زیاد و مکرر سر دارند ممکن است درد را بیشتر کنند؛ بهتر است با فیزیوتراپیست درباره‌ی سبک مناسب مشورت کنید.
گردن‌بند طبی برای دیسک گردن لازم است؟
نه برای همه. گردن‌بند نرم فقط برای مدت کوتاه و با توصیه‌ی پزشک کاربرد دارد. استفاده‌ی طولانی می‌تواند عضلات گردن را ضعیف کند و بهبود را به تأخیر بیندازد.
دیسک گردن از کجا شروع می‌شود؟
معمولاً با درد و سفتی گردن شروع می‌شود و در صورت فشار بر ریشه‌ی عصب، درد یا گزگز به شانه و دست کشیده می‌شود. شروع ناگهانی پس از یک حرکت یا شروع تدریجی در چند هفته هر دو ممکن است.
منابع
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.
