
پیچخوردگی مچ پا زمانی رخ میدهد که رباطهای اطراف مچ بیش از حد کشیده یا پاره شوند؛ مثلاً هنگام پا گذاشتن روی سطح ناهموار، فرود نادرست روی زمین بعد از پرش یا تغییر جهت ناگهانی در ورزش.
به طور کلی بیشترحوادث پیچخوردگیهای پا بدون جراحی درمان میشوند، اما درمان درست و فیزیوتراپی پیچخوردگی مچ پا اهمیت زیادی دارد، چون توانبخشی ناقص رایجترین علت ناپایداری مزمن مچ و پیچخوردگیهای تکراری است.
ما دراین مقاله میخوانید درمان پیچخوردگی مچ پا در روزهای اول چه باید باشد، چه زمانی عکسبرداری و ویزیت لازم است، تمرینها چه مراحلی دارند و چه زمانی میتوان با ایمنی کامل به ورزش برگشت و با خیالی آسوده تمرین کرد.
توجه : مطالب این صفحه بر پایهی صفحههای آموزشی آکادمی جراحان ارتوپد آمریکا (OrthoInfo) و مایو کلینیک، راهنمای بالینی ۲۰۲۱ انجمن فیزیوتراپی ارتوپدی آمریکا نوشته شده و فهرست منابع در پایان مقاله قید شده است.
پیچخوردگی مچ پا چیست؟
رباطها نوارهای محکمی هستند که استخوانهای مچ را به هم وصل میکنند و مفصل را پایدار نگه میدارند. به گفتهی OrthoInfo، حدود ۹۰ درصد پیچخوردگیها از نوع چرخش به داخل پا هستند و رباطهای سمت خارجی مچ (رباط تالوفیبولار قدامی و رباط کالکانئوفیبولار) را درگیر میکنند. پیچخوردگی سمت داخلی که رباط دلتوئید را درگیر میکند، کمتر پیش میاید که اتفاق بیافتد و موجب آسیب شود. درموارد حاد و شدید ممکن است هنگام آسیب صدای «تق» شنیده شود.
عوامل خطر شامل تعادل ضعیف، شلی رباطها، کفش نامناسب یا لغزنده، راه رفتن روی سطح ناهموار، ورزشهایی با پرش و تغییر جهت و داشتن سابقهی پیچخوردگی قبلی است. مایو کلینیک نیز ضعف عضلات مچ و انعطافپذیری کم را از عوامل خطر ذکر میکند.
درجههای پیچخوردگی مچ پا
- درجهی ۱: کشیدگی خفیف یا پارگی بسیار ریز؛ حساسیت، کبودی و تورم کم و معمولاً بدون درد جدی هنگام راه رفتن و بدون ناپایداری؛
- درجهی ۲: پارگی نسبی رباط؛ حساسیت، کبودی و تورم متوسط، درد خفیف هنگام تحمل وزن و ناپایداری جزئی؛
- درجهی ۳: پارگی کامل رباط؛ تورم و کبودی شدید، درد زیاد هنگام تحمل وزن و ناپایداری آشکار.
درجهبندی را پزشک یا فیزیوتراپیست با معاینه تعیین میشود. پیچخوردگی شدید میتواند شبیه شکستگی باشد و میبایست زود ارزیابی شود.
علائم پیچخوردگی مچ پا
- درد هنگام استراحت و فعالیت، بهویژه هنگام گذاشتن وزن روی پا؛
- تورم، کبودی و حساسیت به لمس اطراف مچ؛
- محدودیت حرکت مچ؛
- احساس سستبودن مچ یا اینکه مچ خالی میکند.
کمکهای اولیه در روزهای نخست
OrthoInfo گفته است در ۴۸ ساعت اول استراحت نسبی، یخ، فشار با بانداژ و بالا نگه داشتن پا را توصیه میکند، همراه با تحمل وزن بهاندازهی توان و در صورت نیاز با عصا. مواردی که باید بدانید:
- حرکت و تحمل وزن: به طور کلی پیشنهاد شده است که استراحت حدود یک تا سه روز محافظت را کافی میدانند. راهنمای ۲۰۲۱ نیز حمایت خارجی با بریس یا چسب و افزایش تدریجی تحمل وزن را بر اساس شدت آسیب پیشنهاد میکند.
- یخ: OrthoInfo یخگذاری ۲۰ تا ۳۰ دقیقهای، سه تا چهار بار در روز، با پارچهای بین یخ و پوست را ذکر میکند.درواقع استفادهی روتین از یخ را زیر سؤال میبرند و راهنمای ۲۰۲۱ یخگذاری متناوب را فقط همراه با برنامهی تمرینی گزینهای ممکن میداند. پس یخ میتواند درد را موقتاً کم کند، اما جای حرکت زودهنگام و تمرین را نمیگیرد.
- فشار و بالا نگه داشتن پا: بانداژ کشی و بالاتر از قلب نگه داشتن پا میتواند تورم را کم کند.
- مسکن: مصرف داروهایی مثل ایبوپروفن و ناپروکسن یا در صورت ممنوعیت، استامینوفن در ضدالتهاب و ضد درد بودن میتواند موثر باشد البته که جزو مراقبتهای استاندارد نمیدانند. حتما توجه داشته باشید که قبل از مصرف هر نوع دارویی که نیاز به نسخه دارد باید پزشک مربوطه یا داروساز مشورت نمایید.

چه زمانی باید حتماً به فیزیوتراپی مراجعه کرد؟
- ناتوانی در گذاشتن وزن روی پا یا برداشتن چند قدم؛
- درد و حساسیت شدید روی استخوانهای مچ یا پا، یا تغییر شکل؛
- بیحسی، سردی یا تغییر رنگ پا؛
- تورم یا دردی که با مراقبت خانگی ظرف چند هفته بهتر نمیشود؛
- درد بالای مچ که با چرخش پا بدتر میشود؛ ممکن است پیچخوردگی بالای مچ (آسیب سیندسموز) باشد.
بر طبق گفته منبع موثق OrthoInfo، تشخیص عمدتاً بالینی است. اگر استخوانها هنگام لمس یا ضربه خیلی کم حساس باشند، پزشک ممکن است عکس رادیوگرافی بخواهد تا شکستگی بررسی شود. همچنین عکس با ارزیابی ناپایداری و MRI برای آسیب بافت نرم، شک به پیچخوردگی بالای مچ یا علائمی که بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه یافتهاند به کار میرود.
درمان بر اساس درجهی آسیب مچ پا
خوشبختانه تقریباً همهی پیچخوردگیهای سادهی مچ بدون جراحی درمان میشوند، حتی درجهی ۳ در صورتی که بیحرکت شود و فیزیوتراپی انجام شود. در درجهی ۱ معمولاً حمایت سبک و حرکت زودهنگام کافی است. در درجهی ۲ از بوت یا بریس قابلجداشدن استفاده میشود. در درجهی ۳ بیحرکتی کوتاه با گچ ساق کوتاه یا بریس-گچ به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز ذکر شده است. راهنمای ۲۰۲۱ هم برای آسیبهای شدیدتر بیحرکتی تا حدود ۱۰ روز را ممکن میداند. پس از آن، مهمترین بخش درمان توانبخشی است.
فیزیوتراپی پیچخوردگی مچ پا: مراحل بهبودی
به طور کلی OrthoInfo توانبخشی را سه مرحلهای توصیف میکند. راهنمای ۲۰۲۱ نیز برنامهی تمرینی ساختارمند شامل حرکت فعال محافظتشده، کشش، تمرینهای عصبی-عضلانی و تعادل را توصیه میکند.
مرحلهی اول: محافظت، کنترل درد و تورم
این مرحله حدود دو تا سه روز با تورم و درد همراه است. هدف، کنترل درد، پرهیز از فشار بیش از حد و شروع حرکتهای ملایم است. حرکتهای سادهای مثل بالا و پایین بردن پا (پمپ مچ) در محدودهی بدون درد معمولاً زود و با تأیید پزشک یا فیزیوتراپیست شروع میشود.
مرحلهی دوم: دامنهی حرکت، قدرت پایه و تعادل
پس از پایان بیحرکتی برای جلوگیری از سفتی، تمرینهای دامنهی حرکت، تقویت ایزومتریک (بدون حرکت مفصل) و تمرین تعادل و حس عمقی آغاز میشود. ایستادن روی یک پا با چشم باز در ابتدا، مثال سادهای از این تمرینهاست.
مرحلهی سوم: تقویت پیشرفته و بازگشت تدریجی
تمرینهای قدرتی با کش، بلند کردن پاشنه، تمرین تعادل روی سطح ناپایدار و سپس فعالیتهای مستقیم مثل پیادهروی تند و آرام دویدن اضافه میشود.در حقیقت اضافه شدن چابکی شما را وقتی بدون درد باشد ذکر میکند، مثل دویدنهای هشتشکل که بهتدریج کوچکتر میشوند. در این مرحله ممکن است چسبزدن یا بریس هم به کار رود.
پیشگیری از پیچخوردگی تکراری مچ پا
در راهنمای درمانی ۲۰۲۱ گفته شده که برای کسی که پیچخوردگی برای آن اتفاق افتاده باشد، استفاده از بریس همراه با برنامهی تمرینی تعادل و حس عمقی را توصیه میکند و میگوید بریس یا چسب بهتنهایی برای بهبود تعادل در ناپایداری مزمن کافی نیست.
همچنین پوشیدن کفش مناسب و پرهیز از راه رفتن روی سطح ناهموار، بهویژه هنگام خستگی، خطر آسیب یا درد را کم میکند. در ورزشهایی با ریسک بالا، بریس یا چسب بر پایهی صلاحدید فیزیوتراپیست مفید است.
درمانهای دستگاهی و دستی
درمان دستی مثل تحرکبخشی مفصل و بافت نرم را همراه با تمرین توصیه میشود. دربارهی دستگاهها، لیزر کمتوان ممکن است در روزهای اولیه به کاهش درد کمک کند و دیاترمی با شورتویو پالسی برای تورم مطرح شده، اما شواهد برای تحریک الکتریکی متناقض است و اولتراسوند درمانی در این راهنما توصیه نشده است. در هر صورت، دستگاهها مکملاند و جای تمرین و تعادل را نمیگیرند.
بهبودی چقدر طول میکشد؟
OrthoInfo میگوید در پیچخوردگیهای خفیف برنامهی سهمرحلهای حدود دو هفته طول میکشد و در آسیبهای شدیدتر ۶ تا ۱۲ هفته. اگر درد بیش از ۴ تا ۶ هفته ادامه داشته باشد، ممکن است مشکل مزمن در کار باشد و باید دوباره ارزیابی شود. زمان دقیق به درجهی آسیب، آسیبهای همراه و پایبندی به تمرین بستگی دارد.
عوارض پیچ خوردگی و زمان جراحی
درمان نادرست ممکن است موجب بازگشت زودهنگام به فعالیت یا پیچخوردگیهای مکرر میتواند به ناپایداری مزمن، دردهای ادامهدار و در درازمدت آرتروز مچ منجر شود. به گفتهی OrthoInfo جراحی نادر است و برای ناپایداری یا دردی که پس از ماهها توانبخشی ادامه دارد، برخی آسیبهای بالای مچ با ناپایداری سیندسموز یا آسیبهای همراه در نظر گرفته میشود. تصمیم با جراح ارتوپد است.
چه زمانی سراغ فیزیوتراپی برویم؟
اگر پس از پیچخوردگی هنوز درد، تورم، سفتی یا احساس سستبودن مچ دارید، یا میخواهید با اطمینان به ورزش برگردید، ارزیابی فیزیوتراپی کمک میکند. در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، برنامهی تمرینی پس از بررسی درجهی آسیب، دامنهی حرکت، قدرت، تعادل و نیاز ورزشی شما تنظیم میشود و با دستور پزشک معالج هماهنگ است. برای آشنایی با خدمات این بخش، صفحهی فیزیوتراپی مچ پا را ببینید و برای شروع درمان میتوانید با ما در ارتباط باشید : مشاورهی فیزیوتراپی؛ اگر رفتوآمد دشوار است، دربارهی فیزیوتراپی در منزل هم سؤال کنید. برای هماهنگی نوبت میتوانید با شمارهی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا پنجشنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسشهای متداول دربارهی پیچخوردگی مچ پا
آیا بعد از پیچخوردگی باید روی پا راه رفت؟
در بیشتر موارد، تحمل وزن بهاندازهی توان و بدون درد شدید توصیه میشود و در صورت نیاز با عصا. اگر نمیتوانید چند قدم بردارید یا استخوانها حساساند، پیش از راه رفتن باید پزشک شما را معاینه کند.
آیا گذاشتن یخ لازم است؟
بله به طورکلی گذاشتن یخ منجربه کاهش موقت درد میشود لذا به شرط اینکه جای حرکت و تمرین را نگیرد.
چه زمانی عکس رادیوگرافی لازم است؟
اگر هنگام لمس ناحیه آسیب دیده استخوانهای مچ یا پا درد شدید دارید، نمیتوانید درست راه بروید یا درد مچ آزار دهنده شده، پزشک ممکن است عکس بخواهد. در هر صورت برای پیچخوردگیهای ساده معمولاً معاینه کافی است.
آیا بریس یا چسبزدن لازم است؟
راهنمای ۲۰۲۱ حمایت خارجی را در مراحل اولیه و بریس را برای پیشگیری از پیچخوردگی مجدد، همراه با تمرین تعادل، توصیه میشود. بریس بهتنهایی جای تمرین را نمیگیرد.
چرا مچ من بعد از پیچخوردگی هنوز سست است؟
منبع OrthoInfo گفته که توانبخشی ناقص و اختلال حس عمقی را از علل شایع ناپایداری مزمن میداند. اگر بعد از چند هفته هنوز مچ شما «خالی میکند»، ارزیابی فیزیوتراپی و برنامهی تعادلی و تقویتی مچ شما لازم است.
منابع
۴ منبع
- Sprained Ankle — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeonsorthoinfo.org
- Sprained ankle: Symptoms and causes — Mayo Clinicmayoclinic.org
- Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021 — Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapydoi.org
- Soft-tissue injuries simply need PEACE and LOVE — British Journal of Sports Medicine, 2020 (authors’ proposal)bjsm.bmj.com
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.


