
پوکی استخوان بیماریای است که در آن استخوانها بهتدریج استحکام خود را از دست میدهند و حتی با یک زمینخوردن ساده یا فشار کم ممکن است دچار شکستگی شوند.امروزه در بسیاری از افراد تا پیش از نخستین شکستگی هیچ علائمی برای آنها رخ نمیدهد؛ برای همین نقش فیزیوتراپی پوکی استخوان فقط به تقویت استخوان محدود نمیشود: فیزیوتراپی با تمرینهای هدفمند، قدرت عضلات، تعادل و وضعیت بدن را بهتر میکند و خطر زمینخوردن و شکستگی را کاهش میدهد.
در این مقاله میخوانید پوکی استخوان چیست، فیزیوتراپی چه نقشی در آن دارد، کدام تمرین برای پوکی استخوان پشتوانهی علمی دارد، ورزش پوکی استخوان را چگونه ایمن انجام دهیم، کدام حرکتها باید اصلاح شوند و چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
توجه :مطالب این صفحه بر پایهی اجماع متخصصان بریتانیا دربارهی فعالیت بدنی در پوکی استخوان (۲۰۲۲)، مرورهای کاکرین و راهنماهای مراکزی مانند مایو کلینیک و بنیاد سلامت استخوان و پوکی استخوان آمریکا نوشته شده است و فهرست منابع در پایان مقاله آمده است.
پوکی استخوان چیست؟
در پوکی استخوان، استخوانها سبکتر و متخلخلتر میشوند و مقاومتشان در برابر شکستگیها کم میشود. مهرهها، مچ دست و لگن (بخش بالایی استخوان ران) شایعترین محلهای شکستگی ناشی از آن هستند. تشخیص معمولاً با آزمایش تراکم استخوان (دانسیتومتری یا DXA) انجام میشود.به طور کلی در زنان یائسه و مردان بالای ۵۰ سال، بر پایهی معیار سازمان جهانی بهداشت، امتیاز تی (T-score) برابر منفی ۱ یا بالاتر طبیعی است، مقدار بین منفی ۱ و منفی ۲٫۵ نشانهی تراکم پایین استخوان (استئوپنی) و منفی ۲٫۵ یا پایینتر نشانهی پوکی استخوان است.
طبق آمار بنیاد سلامت استخوان و پوکی استخوان آمریکا، در طول زندگی حدود یک زن از هر دو زن و تا یک مرد از هر چهار مرد دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان میشود. پس از شکستگی لگن هم بسیاری از افراد به سطح توان حرکتی پیشین خود برنمیگردند. به همین دلیل پیشگیری از شکستگی، بهویژه پیشگیری از زمینخوردن، اهمیت زیادی دارد.
علائم پوکی استخوان و نشانههای هشدار
پوکی استخوان تا پیش از شکستگی معمولاً دردی ایجاد نمیکند و ممکن است سالها بدون علائم باشد. شکستگی مهرهها میتواند علت درد طولانیمدت باشد و در برخی سالمندان به خمیدگی پشت میانجامد. نشانههایی که باید جدی گرفته شوند:
- درد ناگهانی پشت یا کمر پس از حرکتی ساده، مانند خمشدن، عطسه یا بلندکردن یک جسم سبک؛
- خمیدگی تدریجی پشت و کوتاهشدن قد در طول سالها؛
- شکستگی پس از ضربهای کوچک یا زمینخوردنی ساده، مثلاً از ارتفاع ایستادن.
اگر این علائم را دارید یا چند عامل خطر در شما دیده میشود، دربارهی ارزیابی خطر شکستگی و آزمایش تراکم استخوان با پزشک مشورت کنید.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
بر پایهی اطلاعات خدمات ملی سلامت بریتانیا (NHS)، عوامل زیر خطر پوکی استخوان را بالا میبرند:
- مصرف طولانیمدت قرصهای کورتون با دوز بالا (بیش از سه ماه)؛
- بیماریهای التهابی، هورمونی یا اختلال جذب مواد غذایی؛
- سابقهی خانوادگی، بهویژه شکستگی لگن در والدین؛
- برخی داروها، مانند داروهای ضد ایستروژن پس از سرطان پستان؛
- شاخص تودهی بدنی پایین، سابقهی اختلال خوردن، کمتحرکی، مصرف زیاد الکل و مصرف سیگار.
ورزش مکمل درمان است، نه جایگزین دارو
اجماع متخصصان بریتانیا تأکید میکند که ورزش باید مکمل درمان دارویی باشد و در مواردی که دارو لازم است، جایگزین آن نشود. تصمیم دربارهی دارو، کلسیم و ویتامین D با پزشک است. اثر ورزش بر تراکم استخوان هم محدود است: مرور کاکرین (۲۰۱۱) در زنان یائسه افزایش اندکی در تراکم استخوان، در حد چند درصد، گزارش کرده است. ارزش اصلی ورزش در پوکی استخوان، قویتر شدن عضلات، بهتر شدن تعادل و کاهش خطر زمینخوردن است.

فیزیوتراپی پوکی استخوان چه کمکی میکند؟
فیزیوتراپیست پیش از تجویز تمرین، وضعیت بدن، قدرت عضلات، دامنهی حرکت، تعادل و الگوی راه رفتن را بررسی میکند و دربارهی سابقهی شکستگی، نتیجهی تراکم استخوان و داروها از شما سوال میپرسد. سپس برنامهای متناسب با همین ارزیابی مینویسد. هدفهای رایج برنامه اینها هستند:
- تقویت عضلات پایینتنه، تنه و عضلات بازکنندهی ستون فقرات؛
- تمرین تعادل و راه رفتن برای کاهش خطر زمینخوردن؛
- آموزش وضعیت درست بدن و روش ایمن خمشدن، بلندکردن و برخاستن از روی زمین؛
- مدیریت درد و بازگشت تدریجی به فعالیت پس از شکستگی؛
- طراحی برنامهای حرتی و ورزشی که بتوان آن را در خانه هم ادامه داد.
در حقیقت انجام ورزش در سالمندان ساکن جامعه، بهطور میانگین نرخ زمینخوردن را حدود ۲۳ درصد کم میکند. شواهد مربوط به تمرینهای تعادلی و عملکردی با قطعیت بالا گزارش شده است، اما دربارهی کاهش شکستگی شواهد کمتر قطعی است. این مرور مخصوص مبتلایان به پوکی استخوان نیست و سالمندان را بهطور کلی بررسی کرده است.
تمرین برای پوکی استخوان کدام ورزشها مفیدند؟
در اجماع متخصصان بریتانیا (۲۰۲۲) چهار گروه تمرین را برای افراد مبتلا به پوکی استخوان مطرح میکند. اعداد زیر راهنمای عمومیاند و برنامهی شما باید با نظر پزشک و فیزیوتراپیست تنظیم شود.
تمرینهای قدرتی
تمرین مقاومتی دو تا سه روز در هفته، با وزنه، کش مقاومتی یا وزن بدن، و پیشرفت تدریجی تا سه ست از هر حرکت با شدتی که ۸ تا ۱۲ تکرار را دشوار کند. شروع با شدت کم و یادگیری فنی درست مهم است و بهتر است تمرین مقاومتی را زیر نظر فیزیوتراپیست یا مربی آشنا با پوکی استخوان آغاز کنید.
تمرینهای وزناندازی و ضربهای
راه رفتن، بالا رفتن از پله، رقص و هر حرکتی که وزن بدن را روی پاها میاندازد، به استخوانها محرک مکانیکی میدهد. به گفتهی مایو کلینیک، شنا و دوچرخهسواری برای قلب و عضلات مفیدند، اما بهتنهایی فشار کافی به استخوانها وارد نمیکنند.
دربارهی شدت ضربه، توصیهها یکسان نیست. اجماع بریتانیا برای افراد بدون شکستگی مهره یا شکستگیهای متعدد با ضربهی کم، تمرین با ضربهی متوسط (مثل کوبیدن پا به زمین یا پرشهای کوتاه) را در بیشتر روزها پیشنهاد میکند، اما برای کسانی که شکستگی مهره دارند، فعالیت در حد راه رفتن تند، حدود ۱۵۰ دقیقه در هفته، را کافی میداند. مایو کلینیک نیز پرش و دویدن را برای مبتلایان به پوکی استخوان توصیه نمیکند. بنابراین سطح ضربه باید بر پایهی تراکم استخوان، سابقهی شکستگی و توان هر فرد را پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین کند.
تمرینهای تعادل
دستکم دو بار در هفته تمرین تعادل و قدرت، مانند تایچی، رقص یا یوگا و پیلاتس اصلاحشده، توصیه میشود. برای کسانی که زمین میخورند یا از ترس زمینخوردن فعالیتشان را محدود کردهاند، اجماع بریتانیا به مراجعه به خدمات پیشگیری از زمینخوردن و تمرینهای تعادلی و قدرتی چالشبرانگیز زیر نظر متخصص اشاره میکند؛ مثلاً برنامههایی مثل اوتاگو (Otago) یا FaME، بهطور تقریبی سه ساعت در هفته و دستکم چهار ماه.
تمرینهای پشت و وضعیت بدن
تقویت عضلات بازکنندهی پشت به حفظ قامت راست کمک میکند. اجماع بریتانیا حرکتهای تقویتی پشت را دستکم دو بار در هفته، با ۳ تا ۵ تکرار و نگهداشتن هر تکرار به مدت ۳ تا ۵ ثانیه پیشنهاد میکند. در افرادی که شکستگی مهره دارند، همین حرکتها بهصورت روزانه و با شدت کم توصیه میشود. حرکتهای دقیق را فیزیوتراپیست متناسب با وضعیت شما آموزش میدهد.
کدام حرکتها را باید اصلاح یا کنار گذاشته شود؟
خطر اصلی در پوکی استخوان، فشار زیاد روی مهرهها هنگام خمشدن به جلو و گرد شدن ستون فقرات است.
- خمشدن و گرد کردن ستون فقرات زیر بار: دراز و نشست (سیتآپ)، کرانچ، لمس انگشتان پا با زانوی صاف و حرکت «رولداون» در پیلاتس را کنار بگذارید یا با راهنمایی متخصص جایگزین کنید. بهجای آن از مفصل ران خم شوید (حرکت «لولای ران» یا hip hinge): لگن را به عقب ببرید و قفسهی سینه و پشت را صاف نگه دارید.
- بلندکردن سنگین و بالای سر: بر طبق گفته بنیاد سلامت استخوان و پوکی استخوان آمریکا از بارهای زیاد روی مهرهها و بلندکردنهای شدید بالای سر پرهیز میدهد.
- چرخش زورکی تنه: مثل انتهای ضربهی گلف یا برخی حالتهای یوگا. منابع در این مورد کاملاً همنظر نیستند؛ بنیاد آمریکایی از چرخش کامل تنه پرهیز میدهد، ولی اجماع بریتانیا چرخش آرام و بدون درد را مشکلساز نمیداند. چرخش را آرام و کوچک انجام دهید.
- حرکتهای ناگهانی و پرتابی: مایو کلینیک گفته از حرکتهای تند و پرتابی پرهیز میدهد.
- فعالیتهای پرخطر از نظر زمینخوردن: سطح لغزنده، نردبان و ورزشهای برخوردی.
پیشگیری از زمینخوردن در خانه
چون بیشتر شکستگیها پس از زمینخوردن رخ میدهند، ایمنکردن محیط خانه به اندازهی تمرین اهمیت دارد:
- فرشهای لغزنده و سیمهای رها را جمع کنید و مسیر رفتوآمد را روشن نگه دارید؛
- در حمام و کنار توالت از دستگیره و کفپوش ضدلغزش استفاده کنید؛
- کفش بسته با کف ضدلغزش و پاشنهی کوتاه بپوشید و روی سطح لغزنده با جوراب راه نروید؛
- بینایی و داروهای خود، بهویژه داروهای خوابآور و آرامبخش، را دورهای با پزشک مرور کنید؛
- وسایل پرمصرف را در دسترس بگذارید تا نیازی به بالا رفتن از چهارپایه یا خمشدن زیاد نباشد.
برای راهنمای کاملتر پیشگیری از زمینخوردن در سنین بالا، مقالهی فیزیوتراپی سالمندان: پیشگیری از زمین خوردن را بخوانید.
بعد از شکستگی مهره یا لگن
پس از شکستگی دردناک مهره، پزشک پس از بررسی تصویربرداری دربارهی دارو، کنترل درد و در برخی موارد بریس یا درمانهای مداخلهای تصمیم میگیرد. اجماع بریتانیا توصیه میکند در این وضعیت راهنمایی سریع دربارهی حرکت و ارجاع به فیزیوتراپی انجام شود. معمولاً پس از استراحت کوتاه، حرکت تدریجی و راه رفتن آغاز میشود و تقویت ملایم و روزانهی عضلات پشت به آن اضافه میشود؛ زمان دقیق هر مرحله را پزشک و فیزیوتراپیست تعیین میکنند.
شکستگی لگن در اغلب موارد با جراحی درمان میشود و توانبخشی زودهنگام با نظر جراح و فیزیوتراپیست آغاز میشود. هدف، بازگرداندن راه رفتن، تعادل و استقلال فرد است. برای آشنایی با خدمات این بخش، صفحهی فیزیوتراپی لگن را بخوانید.
چه زمانی فوراً باید به پزشک مراجعه کرد؟
- درد ناگهانی و شدید پشت یا کمر پس از ضربهی خفیف یا بدون علت مشخص؛
- درد شدید ران یا کشالهی ران پس از زمینخوردن، یا ناتوانی در تحمل وزن روی پا؛
- ضعف یا بیحسی تازه در پاها یا از دست رفتن کنترل ادرار و مدفوع؛
- تب همراه با درد پشت؛
- درد شدید و تورم مچ دست یا دندهها پس از زمینخوردن.
این علائم میتواند نشانهی شکستگی یا فشار روی نخاع و اعصاب باشد و نیازمند ارزیابی فوری است.
چه زمانی سراغ فیزیوتراپی برویم؟
اگر پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوان برایتان تشخیص داده شده است، پس از نظر پزشک میتوانید ارزیابی فیزیوتراپی بگیرید؛ بهویژه اگر زمین خوردهاید، از زمینخوردن میترسید یا دچار شکستگی مهره شدید یا نمیدانید کدام تمرین برای شما ایمن است. در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، برنامهی تمرینی پس از ارزیابی قدرت، تعادل، وضعیت ستون فقرات و سابقهی شکستگی تنظیم میشود و با دستورهای پزشک معالج شما هماهنگ است.
برای شروع میتوانید از مشاورهی فیزیوتراپی استفاده کنید؛ اگر برای شما رفتوآمد دشوار است، میتوانیم با مراجعه به منزلتان کار درمانی را آغاز نماییم که در مقاله فیزیوتراپی در منزل درموردش توضیح دادیم. اگر درد پشت دارید، صفحهی فیزیوتراپی کمر هم میتواند راهنما باشد. برای هماهنگی نوبت میتوانید با شمارهی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا پنجشنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسشهای متداول دربارهی فیزیوتراپی پوکی استخوان
آیا با پوکی استخوان میشود ورزش کرد؟
بله. در بیشتر موارد ورزش نهتنها ممنوع نیست، بلکه توصیه هم میشود؛ اما نوع، شدت و حرکتها باید با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست و متناسب با تراکم استخوان و سابقهی شکستگی شما تنظیم شود. خمشدن زیر بار و حرکتهای پرتابی باید اصلاح یا حذف شوند.
آیا ورزش میتواند پوکی استخوان را درمان کند؟
خیر. ورزش مکمل درمان است و جایگزین دارو نمیشود. تراکم استخوان با ورزش فقط اندکی بهتر میشود مزیت اصلی آن قویتر شدن عضلات، بهتر شدن تعادل و کاهش خطر زمینخوردن است.
آیا فقط پیادهروی کافی است؟
پیادهروی شروع خوبی است و وزن را روی استخوانها میاندازد، اما بهتنهایی کافی نیست. اجماع بریتانیا ترکیبی از تمرین قدرتی، تمرین تعادلی و فعالیت وزناندازی را توصیه میکند.
آیا یوگا و پیلاتس برای پوکی استخوان مناسب است؟
میتواند مناسب باشد، به شرط اصلاح حرکتها. حرکتهایی که ستون فقرات را زیر بار به جلو خم یا گرد میکنند، مثل رولداون و کرانچ، باید حذف یا اصلاح شوند. بهتر است مربیای راهنمایی کند که با سالمندان یا مبتلایان به پوکی استخوان کار کرده باشد.
بعد از شکستگی مهره چه زمانی میتوان تمرین را شروع کرد؟
زمان دقیق به نوع شکستگی، شدت درد و نظر پزشک بستگی دارد. اجماع بریتانیا پس از شکستگی دردناک مهره، راهنمایی سریع دربارهی حرکت و ارجاع به فیزیوتراپی را لازم میداند. حرکت ملایم معمولاً زودتر از تمرینهای تقویتی آغاز میشود، اما هیچ برنامهای را بدون نظر پزشک شروع نکنید.
منابع
۸ منبع
- Strong, steady and straight: UK consensus statement on physical activity and exercise for osteoporosis — British Journal of Sports Medicine, 2022bjsm.bmj.com
- Exercise for preventing falls in older people living in the community — Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Exercise for preventing and treating osteoporosis in postmenopausal women — Cochrane Database of Systematic Reviews, 2011doi.org
- Exercising with osteoporosis: Stay active the safe way — Mayo Clinicmayoclinic.org
- Physical Activity and Bone Health (tip sheet) — Bone Health & Osteoporosis Foundationbonehealthandosteoporosis.org
- Osteoporosis fact sheet — Bone Health & Osteoporosis Foundationbonehealthandosteoporosis.org
- Diagnosis of osteoporosis — International Osteoporosis Foundationosteoporosis.foundation
- Osteoporosis — NHSnhs.uk
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.


