
بیماری پارکینسون یک اختلال مزمن و پیشروندهی دستگاه عصبی است که علاوه بر لرزش، با کندی حرکت، سفتی عضلات و اختلال تعادل همراه میشود. درمان اصلی آن را متخصص مغز و اعصاب با دارو (و در برخی موارد جراحی) انجام میشود، اما فیزیوتراپی پارکینسون و ورزش منظم هم بخش مهمی از مراقبت هستند. بر اساس راهنماهای بالینی، تمرینهای هوازی، قدرتی، تعادلی و راه رفتن میتوانند به بهبود راه رفتن، تعادل و عملکرد روزمره شما کمک کنند.
لازم است از ابتدا یک نکته روشن شود: هنوز ثابت نشده که ورزش خود بیماری را کند یا متوقف میکند. آنچه که شواهد نشان داده است این است که، بهبود علائم و تواناییهای حرکتی میتواند این بهبودی را با قطع تمرینها بهمرور کمتر کند. در این مقاله توضیح میدهیم پارکینسون چیست، چه علائمی دارد و به بررسی فوری نیاز دارد همچنین فیزیوتراپی چه کارهایی انجام میدهد، کدام تمرینها پشتوانهی علمی بیشتری دارند و چگونه میتوان خطر زمینخوردن را کم کرد.
پارکینسون چیست؟
پارکینسون بیماری مزمنی است که در آن سلولهای عصبی تولیدکنندهی دوپامین در مغز بهتدریج آسیب میبینند. علت دقیق آن مشخص نیست و گمان میرود ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در آن نقش دارند. شروع بیماری معمولاً در اوایل تا اواسط دههی شصت زندگی است، در مردان کمی شایعتر است همچنین شروع آن پیش از ۵۰ سالگی نسبتاً نادر است. سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند در سال ۲۰۱۹ بیش از ۸٫۵ میلیون نفر در جهان با پارکینسون زندگی میکردند.
به طور کلی تشخیص بیماری پارکینسون بالینی است؛ یعنی متخصص مغز و اعصاب بر اساس شرح حال و معاینه تصمیم میگیرد و آزمایش یا تصویربرداری واحدی برای تأیید قطعی آن وجود ندارد. فیزیوتراپیست بیماری را تشخیص نمیدهد؛ نقش او ارزیابی توان حرکتی و طراحی برنامهی تمرینی متناسب با شرایط شماست.
علائم پارکینسون
علائم حرکتی پارکینسون شامل این موارد است:
- لرزش، که اغلب در حالت استراحت و در یک دست شروع میشود؛
- کندی حرکت و گامهای کوتاه و کشیده شدن پاها روی زمین؛
- سفتی عضلات، که گاهی با گرفتگی دردناک همراه است؛
- اختلال تعادل و افزایش خطر زمینخوردن.
علائم غیرحرکتی هم شایعاند؛ از جمله یبوست، مشکلات مثانه، سرگیجه یا افت فشار هنگام ایستادن، مشکل بلع، اختلال خواب، افسردگی و اضطراب و مشکلات حافظه و برنامهریزی است. یکی از مشکلات مهم راه رفتن «یخزدن» است؛ یعنی احساس اینکه پاها به زمین چسبیدهاند. این حالت بیشتر هنگام چرخیدن،استرس یا انجام همزمان چند کار رخ میدهد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
پارکینسون در طول زمان تغییر میکند و برخی تغییرات به بررسی سریع نیاز دارند. در این موارد با متخصص مغز و اعصاب یا پزشک خود تماس بگیرید:
- سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن، صدای «خیس»، کاهش وزن یا عفونتهای مکرر قفسهی سینه. اینها میتوانند نشانهی ورود غذا یا بزاق به مجاری تنفسی باشند. خفگی شدید اورژانس است؛
- گیجی ناگهانی، توهم یا هذیان تازه، که ممکن است به عفونت (مثلاً ادراری یا ریوی) یا اثر دارو مربوط باشد. هیچ داروی پارکینسون را بدون مشورت پزشک تغییر ندهید یا قطع نکنید؛
- زمینخوردنهای تکراری، یخزدنهای جدید یا سرگیجه و غش هنگام ایستادن، که نیاز به بازنگری دارو و برنامهی تمرینی دارد؛
- ضعف یا بیحسی ناگهانی یک طرف بدن، افتادگی صورت یا اختلال ناگهانی گفتار، که نشانهی احتمالی سکتهی مغزی است و باید فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس گرفت.

فیزیوتراپی در پارکینسون چه کمکی میکند؟
در پارکینسون، هستهی توانبخشی «تمریندرمانی و آموزش» است و دستگاهها نقش اصلی ندارند. راهنمای بالینی انجمن فیزیوتراپی آمریکا (APTA، ۲۰۲۲) برای افراد مبتلا به پارکینسون، تمرین هوازی، تمرین مقاومتی (قدرتی)، تمرین تعادل، تمرین راه رفتن، استفاده از نشانههای بیرونی (مانند خط روی زمین یا ریتم) و تمرین عملکردی را با قوت بالا توصیه میکند. بیشتر پژوهشهای پشتوانهی این راهنما روی افراد در مراحل اولیه تا متوسط بیماری انجام شده است.
بر طبق مرور کاکرین نیز نشان داده است که فیزیوتراپی نسبت به بدون درمان، بهبودهای کوچک اما قابلاندازهگیری در سرعت راه رفتن، تعادل و علائم حرکتی ایجاد میکند؛ با این حال تغییر معناداری در کیفیت زندگی یا اطمینان فرد به تعادلش دیده نشد. پیام عملی این است که ورزش مفید است، اما جایگزین دارو نیست و برای حفظ اثر باید ادامه پیدا کند.
کدام تمرینها پشتوانهی علمی بیشتری دارند؟
تمرین هوازی
راهنماهای APTA و بنیاد پارکینسون تمرین هوازی با شدت متوسط تا شدید را توصیه میکنند؛ برای نمونه هفتهای سه بار و هر بار ۳۰ تا ۴۰ دقیقه، بهطوری که مجموع فعالیت هفتگی (هوازی، قدرتی، تعادلی و کششی) دستکم به ۱۵۰ دقیقه برسد. تردمیل، دوچرخه و پیادهروی تند از گزینههاست؛ اگر یخزدن یا خطر زمینخوردن زیاد است، دوچرخهی ثابت معمولاً ایمنتر است. در برخی افراد ضربان قلب با فشار تمرین متناسب بالا نمیرود، بنابراین فیزیوتراپیست شدت را بیشتر با «مقیاس درک فشار» تنظیم میکند. پیش از شروع تمرین شدید، وضعیت قلب و فشار خون را با پزشک بررسی کنید.
تمرین قدرتی
تمرین مقاومتی برای عضلات پا، لگن، پشت و شانهها دو تا سه روز غیرمتوالی در هفته، معمولاً با دو تا سه ست و ۸ تا ۱۰ تکرار توصیه میشود. وزنه یا کش مناسب را فیزیوتراپیست بر اساس توان شما انتخاب میکند و دوز بهینهی آن هنوز دقیقاً مشخص نیست.
تمرین تعادل و راه رفتن
برنامهی تعادل معمولاً ترکیبی از ایستادن روی سطوح مختلف، تغییر جهت، گام برداشتن و انتقال وزن است و حدود دو تا سه جلسه در هفته و چندین هفته ادامه پیدا میکند. تمرین راه رفتن، از جمله روی تردمیل، در مطالعات سرعت و کیفیت راه رفتن را بهتر کرده است، اما این بهبود پس از قطع تمرین طی چند ماه کم میشود. به همین دلیل بهتر است ورزش بخشی دائمی از برنامهی روزانه شود.
نشانههای کمکی برای یخزدن راه رفتن
«نشانهی بیرونی» محرکی است که شروع یا ادامهی حرکت را آسانتر میکند؛ مثل قدم گذاشتن روی خطهای روی زمین، شمردن یا هماهنگ شدن با ریتم یک مترونوم و راه رفتن بهصورت رژه. هنگام چرخیدن، چرخش در یک قوس باز بهجای چرخیدن روی یک نقطه کمک میکند. همراه فرد نباید او را هل دهد یا بکشد. هیچ نوع نشانهای برتری ثابتشدهای بر دیگری ندارد و ماندگاری اثر آنها در بلندمدت هنوز اثبات نشده است.
زمان تمرین و مصرف دارو
بنیاد پارکینسون توصیه میکند تمرینها در زمانی انجام شود که دارو اثر دارد چون در آن زمان حرکت راحتتر است. اگر در طول روز دچار نوسان اثر دارو میشوید، بهترین ساعت تمرین را با پزشک و فیزیوتراپیست خود هماهنگ کنید.
پیشگیری از زمینخوردن و ایمنی در منزل
زمینخوردن در پارکینسون شایع است. بر اساس دادههای بنیاد پارکینسون حدود ۳۸ درصد افراد مبتلا هر سال دستکم یکبار زمین میخورند و مرورهای دیگر ارقام بالاتری گزارش کردهاند. قویترین پیشبینیکنندهی زمینخوردن بعدی، سابقهی دو بار یا بیشتر زمینخوردن در سال گذشته است. مرور کاکرین (۲۰۲۲) نشان داد ورزش میتواند تعداد دفعات زمینخوردن را حدود یکچهارم کاهش دهد، اما تعداد افرادی که زمین میخورند را فقط اندکی کم میکند.
- تمرین را در محیط ایمن و نزدیک به یک تکیهگاه (مثل میز یا دیوار) انجام دهید و اگر خطر زمینخوردن بالاست، یک نفر کنار شما باشد؛
- اگر هنگام برخاستن دچار سرگیجه یا افت فشار میشوید، پیش از تمرینهای تعادلی پزشک را مطلع کنید؛
- در خانه فرشهای لغزنده، سیمها و وسایل اضافهی مسیر را جمع کنید، در حمام دستگیره نصب کنید و راهرو و پله را در شب روشن نگه دارید؛
دستگاههای فیزیوتراپی در پارکینسون: شواهد چه میگویند؟
در مراکز فیزیوتراپی دستگاههایی مانند الکتروتراپی (تنس)، لیزر درمانی و شاکویو وجود دارند؛ اما در راهنمای APTA و مرورهای بررسیشده، پشتوانهای برای بهبود علائم حرکتی پارکینسون با تنس، اولتراسوند درمانی، لیزر کمتوان، شاکویو یا مگنتهای ساده پیدا نشد و مطالعات موجود دربارهی لیزر و شاکویو در پارکینسون کوچک و مقدماتیاند. بنابراین این روشها نباید جای تمریندرمانی یا درمان دارویی را بگیرند.
تحریک مغناطیسی مکرر جمجمهای (rTMS) روشی تخصصی است که با نظر متخصص مغز و اعصاب انجام میشود؛ شواهد آن در حد کم تا متوسط ارزیابی شده و با دستگاههای مگنتی فیزیوتراپی تفاوت دارد. اگر دستگاه تحریک عمقی مغز دارید، پیش از استفاده از هر دستگاه فیزیوتراپی، بهویژه دیاترمی و روشهای گرمایی عمقی، باید پزشک خود و شرکت سازندهی دستگاه را مطلع کنید.
پارکینسون چقدر پیشرفت میکند؟
سرعت پیشرفت پارکینسون از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است. در مرحلهبندی از مرحلهی ۱ (علائم خفیف در یک سمت بدن) تا مرحلهی ۵ (نیاز به ویلچر یا بستر و مراقبت مداوم) توصیف میشود، اما همهی افراد از همهی مراحل عبور نمیکنند. دربارهی امید به زندگی، NHS و بنیاد پارکینسون آن را برای بیشتر افراد طبیعی یا نزدیک به طبیعی میدانند؛ با این حال مطالعات تجمیعی خطر مرگ را حدود ۱٫۴ تا ۱٫۵ برابر افراد بدون پارکینسون گزارش کردهاند و سن بالا و زوال شناختی از عوامل مهم آن هستند. زمینخوردن، عفونتها و مشکلات بلع از مهمترین عوامل خطر در مراحل پیشرفتهاند.
چه زمانی سراغ فیزیوتراپی برویم؟
ارزیابی فیزیوتراپی از مراحل اولیهی تشخیص قابلتوصیه است و در صورت بروز مشکل تعادل یا حرکت، فیزیوتراپی تخصصی پارکینسون پیشنهاد میشود. لازم نیست منتظر زمینخوردن بمانید؛ تمرین از همان ابتدا میتواند بخشی از برنامهی مراقبتی باشد.
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، برنامهی تمرینی با توجه به مرحلهی بیماری، داروهای مصرفی، توان قلبی و تنفسی و خطر زمینخوردن و در هماهنگی با دستورهای پزشک معالج تنظیم میشود. اگر دربارهی شروع تمرین تردید دارید، میتوانید از مشاورهی فیزیوتراپی شروع کنید؛ و اگر رفتوآمد برایتان دشوار است،میتوانید به منزل مراجعه نماییدکه در مقاله فیزیوتراپی در منزل درموردش توضیح دادیم. برای هماهنگی نوبت میتوانید با شمارهی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا پنج شنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسشهای متداول دربارهی فیزیوتراپی پارکینسون
آیا ورزش پیشرفت پارکینسون را متوقف میکند؟
خیر. ورزش علائم و عملکرد را بهتر میکند، اما هنوز نتیجهی قطعی دربارهی اثر آن بر روند خود بیماری وجود ندارد. ورزش را مکمل درمان دارویی ببینید، نه جایگزین آن.
بهترین ورزش برای پارکینسون چیست؟
هیچ ورزش واحدی بهترین نیست. راهنماها ترکیبی از تمرین هوازی، قدرتی، تعادلی و کششی را توصیه میکنند و مهمترین عامل، ادامهدار بودن برنامه و علاقهی خود فرد است.
چند جلسه فیزیوتراپی لازم است؟
عدد ثابتی وجود ندارد و به مرحلهی بیماری، اهداف و توان شما بستگی دارد. راهنماها تمرین منظم و مداوم، هفتهای چند بار، را توصیه میکنند. فیزیوتراپیست پس از ارزیابی برنامهی فردی میدهد و آن را با پیشرفت شما بازبینی میکند.
آیا تمرین در خانه کافی است؟
تمرین خانگی میتواند بخش مهمی از برنامه باشد، به شرط آنکه ایمن و ادامهدار باشد. بهتر است برنامهی خانگی را ابتدا با فیزیوتراپیست طراحی کنید و در فواصل منظم دوباره ارزیابی شود؛ زیرا تغییر در وضعیت تعادل یا در داروها ممکن است نیاز به اصلاح برنامه ایجاد کند.
آیا میتوانم دوز دارو را خودم کم یا زیاد کنم؟
خیر. هر تغییری در دوز یا زمان مصرف داروهای پارکینسون را فقط متخصص مغز و اعصاب باید تعیین کند. فیزیوتراپیست میتواند مشاهدات خود دربارهی تغییر توان حرکتی در طول روز را به پزشک منتقل کند.


