
متاسفانه سکتهی مغزی امروزه یکی از علل مهم ناتوانی در بزرگسالان است که مشکلات پی در پی برای فرد به به وجود میاورد این موضوع موجب شده تا در توانبخشی، بهویژه فیزیوتراپی سکته مغزی، بتوان نقش کلیدی در بازگرداندن توان حرکتی و تعادل برای فرد رقم بزنیم تا بهبودی بیمار کمک کنیم.
در این مقاله بر پایهی راهنماهای بالینی، از جمله راهنمای ۲۰۲۶ انجمن قلب و انجمن سکتهی آمریکا (AHA/ASA)، توضیح میدهیم این عارضه سکته چه علائمی دارد و چرا اقدام فوری لازم است، توانبخشی چه زمانی و چگونه آغاز میشود، کدام روشها شواهد بهتری دارند برای اثر بخشی روند بهبودی شما.
سکتهی مغزی چیست و چرا اقدام فوری لازم است؟
سکتهی مغزی زمانی رخ میدهد که جریان خون بخشی از مغز مسدود شود یا رگی در مغز پاره شود و سلولهای مغزی آسیب ببینند. به طور کلی حدود ۸۰ درصد سکتهها از نوع ایسکمیک (انسدادی) هستند و بقیه با خونریزی همراهاند. «حملهی ایسکمیک گذرا» (TIA) علائمی شبیه سکته دارد که در مدت کوتاهی برطرف میشود، اما هشدار جدی است و باید فوراً بررسی شود.
همانطور که میدانید سکته یک وضعیت اورژانسی است و دارای علائمی مختلفی است که در ادامه به هر کدام میپردازیم.
- چهره: افتادگی یک طرف صورت یا کج شدن لبخند؛
- بازو: ضعف یا بیحسی یک دست یا یک پا؛
- گفتار: دشواری در حرف زدن یا فهمیدن حرف دیگران؛
- زمان: میبایست سریعا با اوژانس تماس گرفته شود.
- تعادل و بینایی : از دست رفتن ناگهانی تعادل یا اختلال ناگهانی بینایی هم میتواند علامت سکته باشد.
حتی اگر علائم چند دقیقه بعد برطرف شد، با اورژانس تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. درمانهای فوری، مانند داروهای حلکنندهی لخته یا خارج کردن لخته، فقط در ساعات ابتدایی ممکناند.
مشکلاتی که توانبخشی هدف میگیرد
بسته به محل و وسعت آسیب، سکته میتواند به ضعف یا فلج یک سمت بدن، سفتی و اسپاستیسیته، اختلال تعادل و راه رفتن، درد شانه، خستگی شدید، اختلال بلع و گفتار، مشکل حافظه و تمرکز و افسردگی یا اضطراب منجر شود در نتیجه توانبخشی کارمهمی است که فیزیوتراپیست، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر، پرستار، روانشناس و پزشک هر کدام بخشی از آن را بر عهده دارند. فیزیوتراپی بیشتر روی حرکت، قدرت، تعادل و راه رفتن تمرکز میکند.
توانبخشی چه زمانی شروع میشود؟
توانبخشی باید در مرحلهی حاد و بهمحض پایدار شدن وضعیت پزشکی آغاز شود و زمان دقیق آن را تیم درمان بیمارستان تعیین میکند. در حقیقت حرکتدادن تدریجی بیمار از حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از سکته مناسب است، اما حرکتدادن پرتکرار و با شدت زیاد در ۲۴ ساعت نخست توصیه نمیشود.
پژوهشی روی ۲۱۰۴ بیمارنشان میدهد که بلند کردن بسیار زودهنگام و پرتکرار بیماران از تخت در ۲۴ ساعت نخست، نتیجهی بهتری نداشت و درصد کمتری از آنها پس از سه ماه به نتیجهی مطلوب رسیدند (حدود ۴۶ درصد در برابر ۵۰ درصد) بوده است.
بهبودی چقدر طول میکشد؟ آیا بعد از ۶ ماه فایدهای ندارد؟
بهبودی بعد از سکته روندی غیرخطی است و نقطهی پایان مشخصی ندارد. سرعت بهبودی معمولاً در روزها و ماههای ابتدایی بیشتر است، اما بسیاری از افراد تا ماهها و حتی سالها بعد هم پیشرفت میکنند. بنابراین این باور که «بعد از شش ماه فرصت از دست میرود» درست نیست. در عین حال میزان و سرعت بهبودی در افراد مختلف فرق دارد و هیچکس نمیتواند از همان ابتدا بهبودی نهایی را دقیق پیشبینی کند.

فیزیوتراپی بعد از سکته چه کارهایی انجام میدهد؟
برنامهی فیزیوتراپی بر اساس توان حرکتی، شدت ضعف، تعادل و هدف فرد تنظیم میشود.
- تمرین تکرارشوندهی وظیفهمحور: تکرار همان کاری که میخواهید بهتر انجام دهید، مثل برخاستن، گام برداشتن یا برداشتن اشیا. در مرور کاکرین مسافت راه رفتن حدود ۳۵ متر بیشتر شد و بهبود عملکرد دست کم بود؛
- تمرین قدرتی، هوازی و تعادلی: راهنمای AHA/ASA هدف نهایی را دستکم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته بهعلاوهی تمرین قدرتی و تعادلی دو تا سه روز در هفته میداند، البته در صورت استقامت تحمل و با نظر تیم درمان. مرور کاکرین این تمرینها را ایمن و مفید برای راه رفتن و تعادل دانسته است؛
- تمرین راه رفتن روی زمین، تردمیل و دستگاههای رباتیک: اینها برای افرادی که میتوانند راه بروند از تمرین واقعی راه رفتن روی زمین برتر نیستند. دستگاههای رباتیک ممکن است برای بخشی از کسانی که هنوز مستقل راه نمیروند کمککننده باشند، اما سرعت و مسافت راه رفتن را بهتر نمیکنند؛
- درمان با محدودکردن دست سالم (CIMT): در قالب تمرین دست توصیه میشود، ولی اطمینان شواهد آن بسیار پایین است؛
- درمان آینهای: به طور کلی عملکرد حرکتی و فعالیتهای روزمره را اندکی بهتر کرد (اطمینان متوسط) و NICE آن را مکمل میداند؛
- تحریک الکتریکی عملکردی (FES): برای بالا نگه داشتن مچ پا هنگام راه رفتن به کار میرود و نتیجهی آن مشابه آتل مچ پا گزارش شده است؛
برای توانبخشی بستری افرادی که به آن نیاز دارند و میتوانند تحمل کنند، درمان ترکیبی (فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی روی هم) را دستکم سه ساعت در روز و پنج روز در هفته توصیه میکند. این عدد برای ترکیب همهی درمانهاست، نه فقط فیزیوتراپی.
اسپاستیسیته و درد شانه بعد از سکته
سفتی عضلات (اسپاستیسیته) شایع است. حرکتدادن و کشش منظم برای پیشگیری از کوتاه شدن عضلات و مفاصل معقول است شانهی سمت ضعیفشده مستعد درد و آسیب است. برای محافظت از آن:
- هرگز دست ضعیف را نکشید و هنگام جابهجایی فرد، او را از دست یا زیر بغل بلند نکنید؛
- در تخت و صندلی دست را با بالش حمایت کنید؛
- هنگام لباس پوشیدن، ابتدا دست ضعیف را وارد آستین کنید؛
- از تمرینهای بالای سر بدون نظارت و از طناب و قرقرهی بالای سر پرهیز کنید؛
- هر درد جدید شانه را به تیم درمان اطلاع دهید.
روشهای دستگاهی: چه چیزی شواهد دارد؟
- تحریک مغناطیسی تکراری جمجمهای (rTMS) و تحریک الکتریکی مستقیم جمجمه (tDCS): با در نظر گرفتن اثر معناداری بر عملکرد روزمره یا حرکت نشان ندادهاند و استفادهی معمول از آنها را پشتیبانی نمیکنند؛ اینها روشهای تخصصیاند و باید فقط با نظر متخصص مطرح شوند؛
- شاکویو و تنس: در مطالعات کوچک، نمرهی اسپاستیسیته را کم کردهاند، اما اطمینان شواهد پایین است. NICE تحریک الکتریکی را برای اسپاستیسیتهی موضعی گزینهای با فایدهی اندک و کوتاهمدت میداند؛
- تحریک مغناطیسی محیطی در کلینیک: در یک مرور عملکرد دست رو به بهودی بود، اما تنظیمات بهینهی آن مشخص نیست. این روش با مگنتهای ساده یا دستبندهای مغناطیسی تفاوت دارد.
- لیزر پرتوان: در راهنمای AHA/ASA فقط بهعنوان مکمل اختیاری برای درد شانه آمده است و میتواند مفید واقع شود؛
در مراکز فیزیوتراپی دستگاههایی مانند الکتروتراپی و لیزر درمانی در دسترساند، اما در سکته مغزی باید همیشه مکمل تمریندرمانی و با نظر تیم درمان به کار روند، نه جایگزین آن.
خستگی، افسردگی و زمینخوردن بعد از سکته
زمینخوردن بعد از این حادثه شایع است و اجرای برنامههای پیشگیری از زمینخوردن را توصیه میشود ماننده تمرین تعادلی، تایچی و تمرین همراه با انجام همزمان دو کار هم معقول دانسته شدهاند. در حقیقت، ورزش تعداد دفعات زمینخوردن را کم میکند.
البته خستگی هم ممکن است بروز دهد و هیچ درمان خاصی را با شواهد کافی تأیید نکرده است؛ درمان شناختی-رفتاری در راهنمای AHA/ASA معقول شمرده شده است. افسردگی و اضطراب بعد از سکته نیز باید بررسی و درمان شوند و فقط «ناشی از ضعف» دانسته نشوند.
توانبخشی در خانه یا در مرکز درمانی؟
به طور کلی شواهد مقایسهی مستقیم این دو محدود و ناهمگون است. یک مرور (۸ کارآزمایی، ۴۸۸ بزرگسال) برای اندام فوقانی تفاوتی بین تمرین خانگی و تمرین در مرکز نیافت و مرور دیگری تمرین خانگی را در هفتهها و ماههای ابتدایی بهتر نشان داد، اما نتایج بلندمدت روشن نبود. «ترخیص زودهنگام با حمایت»، یعنی ادامهی توانبخشی در منزل با تیم هماهنگی درمانی همراه با فیزیوتراپی، برای افراد با ناتوانی خفیف تا متوسط احتمال مرگ یا وابستگی را کمی کم کرد و مدت بستری را حدود ۵ روز کوتاهتر کرد. بنابراین محل توانبخشی را بهتر است با تیم درمان و بر اساس شدت ناتوانی، ایمنی منزل و دسترسی انتخاب کنید.
پیشگیری از سکتهی بعدی
فشار خون بالا مهمترین عامل خطر قابلاصلاح سکته مغزی است و دیابت، چربی خون، سیگار، کمتحرکی و بینظمی ضربان قلب (مثل فیبریلاسیون دهلیزی) هم در این خطر نقش دارند. بر اساس راهنمای ۲۰۲۱ AHA/ASA برای پیشگیری از سکتهی بعدی معمولاً این موارد مطرح میشود:
- کنترل فشار خون؛ هدف برای اغلب افراد کمتر از ۱۳۰ روی ۸۰ است، ولی هدف شما را پزشکتان تعیین میکند؛
- مصرف منظم داروهای تجویزی مانند ضدپلاکت، ضدانعقاد (در فیبریلاسیون دهلیزی) و استاتین؛
- ترک سیگار، رژیم سالم (مانند الگوی مدیترانهای)، فعالیت بدنی منظم و کنترل قند و چربی خون.
چه زمانی سراغ فیزیوتراپی برویم؟
پس از ترخیص یا اگر هنوز بخشی از ضعف، مشکل تعادل یا درد شانه باقی مانده است، ارزیابی فیزیوتراپی و برنامهی تمرینی را با نظر پزشک معالج دنبال کنید. در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، برنامهی تمرینی پس از ارزیابی توان حرکتی، تعادل، خطر زمینخوردن و شرایط خانه تنظیم میشود و با دستورهای پزشک معالج شما هماهنگ است.
اگر دربارهی شروع تمرین تردید دارید، میتوانید از مشاورهی فیزیوتراپی شروع کنید تا راهنماییهای لازم برای شما صورت گیرد همچنین اگر رفتوآمد برای شما دشوار است میتوانید درمورد مقاله فیزیوتراپی در منزل مطالعه نمایید.
شما برای هماهنگی نوبت میتوانید با شمارهی ۰۲۱-۴۴۰۷۹۶۱۴ تماس بگیرید. کلینیک واقع در تهران، اشرفی اصفهانی، خیابان باهنر، پلاک ۲۲۸، طبقه ۵ قرار دارد و شنبه تا پنجشنبه، از ساعت ۸ تا ۲۱ فعال است.
پرسشهای متداول دربارهی فیزیوتراپی سکته مغزی
آیا بعد از شش ماه بهبودی متوقف میشود؟
خیر. بهبودی معمولاً در ماههای اول سریعتر است، اما نقطهی پایان مشخصی ندارد و بسیاری از افراد بعد از این مدت ممکن است زود تر یا دیرتر علائم بهبودی را مشاهده نمایند در نتیجه ادامهی تمرین هدفمند همچنان برای شما ارزشمند است.
روزی چند ساعت تمرین لازم است؟
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد. در توانبخشی بستری، NICE درمان ترکیبی دستکم سه ساعت در روز را برای کسانی که به آن نیاز دارند و تحمل میکنند توصیه میکند. در دورهی سرپایی، مقدار تمرین را فیزیوتراپیست بر اساس توان، خستگی و اهداف شما تعیین میشود.
آیا دستگاههای مغناطیسی یا لیزر بهبودی را سریعتر میکنند؟
شواهد معتبری برای این ادعا وجود ندارد. تمرینهای هدفمند و تکرارشونده پایهی توانبخشی هستند و دستگاهها، در صورت استفاده، فقط مکملاند.
آیا میتوانم تمرینها را در خانه انجام دهم؟
بله، به شرط آنکه برنامه را فیزیوتراپیست برای شما مشخص نماید میتوانید با یک همراه در صورت نیازتمرینهای درمانی را آغاز نمایید. همچنین توجه داشته باشید باید تمرینهای خانگی را در فواصل منظم با فیزیوتراپیست بازبینی کنید.


