
کیسهی یخ یا کیسهی آب گرم؟ این سؤالی است که تقریباً همهی ما بعد از یک پیچخوردگی، کمردرد یا گرفتگی عضله با آن روبهرو شدهایم که بتوانیم به وسیله آن درد را در ناحیه دردناک تسکین دهیم.
به طور کلی انتخاب بین کمپرس سرد یا گرم واقعاً اهمیت دارد؛ چون این دو اثر متفاوتی بر بدن دارند و استفادهی نابهجا از هر کدام میتواند درد را بیشتر یا بهبود را کندتر کند. خبر خوب این است که یک قاعدهی ساده در بیشتر موارد کافی است و با رعایت چند نکتهی ایمنی، هر دو روش ابزارهای مفید درمانی در تسکین هرچه سریعتر درد هستند. در این مقاله توضیح میدهیم سرما و گرما چطور بر روی کمتر شدن درد تاثیر دارد. در ادامه در خصوص مدت استفاده و چه کسانی باید احتیاط کنند نیز گفته میشود.
قاعدهی کلی: سرما برای آسیب جدید، گرما برای سفتی و درد مزمن
طبق کلیولند کلینیک، کمپرس سرد معمولاً برای آسیبهای تازه و شعلهور شدن ناگهانی درد بهترین انتخاب است، در حالی که کمپرس گرم برای مشکلات طولانیتر و سفتی عضلات مناسبتر است. دلیل این تفاوت در اثر فیزیولوژیک هر کدام است:
- سرما رگهای خونی را منقبض میکند، درد را بیحس میکند و به محدود کردن تورم کمک میکند.
- گرما جریان خون را افزایش میدهد و به شل شدن عضلات سفت کمک میکند.
کلیولند کلینیک برای سرما مثالهایی مثل پیچخوردگی مچ پا، التهاب تاندون و حملهی نقرس را ذکر میکند و برای گرما، گرههای عضلانی، دردهای مزمن عضلانی و سفتی ناشی از آرتروز را. در کشیدگی عضله، توصیه این است که ابتدا از سرما استفاده شود و پس از کنترل التهاب، به گرما تغییر داده شود.
کمپرس سرد: کی و چطور؟
موارد استفادهی رایج
- پیچخوردگی و ضربههای تازه، مثل پیچخوردگی مچ پا. دربارهی توانبخشی کامل این آسیب، مقالهی فیزیوتراپی مچ پا را بخوانید.
- تورم و درد تازه پس از فعالیت.
- شعلهور شدن التهاب تاندون.
- حملهی حاد نقرس؛ که در مقالهی فیزیوتراپی و درمان بیماری نقرس به آن پرداختهایم.
- درد پس از ورزش یا تمرینهای فیزیوتراپی، اگر با تورم همراه باشد.
مدت و روش استفاده
کلیولند کلینیک توصیه میکند یخ را ۱۰ تا ۱۵ دقیقه استفاده کنید و از ۲۰ دقیقه بیشتر نشود. همیشه یک پارچه یا دستمال بین پوست و کیسهی یخ قرار دهید تا از آسیب سرمایی پوست جلوگیری شود. برای نواحی حساس یا مفاصل کوچک مثل انگشتان، زمان کوتاهتری کافی است. میتوانید چند بار در روز، با فاصلهی کافی بین دفعات، این کار را تکرار کنید.
به جای یخ خرد شده، ژلهای سرمایی هم قابل استفادهاند؛ چون بهتر به جذب آن ناحیه اثر گذار هستند.توجه داشته باشید که هرگز یخ را مستقیم و طولانی روی پوست نگذارید و با کیسهی یخ روی بدن به خواب نروید.
کمپرس گرم: کی و چطور؟
موارد استفادهی رایج
- گرفتگی و سفتی عضلات گردن، شانه و کمر.
- دردهای مزمن عضلانی، مثل کمردرد مزمن که در مقالهی کمر درد توضیح دادهایم.
- سفتی صبحگاهی مفاصل در آرتروز.
- آمادهسازی عضلات پیش از تمرینهای کششی.
مدت و روش استفاده
به طور کلی جلسات گرما درمانی میبایست کمتر از ۲۰ دقیقه باشد و اگر ناحیه بیش از حد داغ شد، باید پد گرمایی برداشته شود. درواقع گرمای مرطوب، مثل حولهی گرم و مرطوب یا حمام آب گرم، برای سفتی مفاصل در آرتروز مفید است. کیسه آب گرم را هم باید با پوشش پارچهای استفاده کرد و دمای آب نباید آنقدر بالا باشد که خطر سوختگی ایجاد کند.
در کلینیکهای فیزیوتراپی، گرما با روشهای کنترلشدهتری هم اعمال میشود؛ مثل پکهای گرم استاندارد، اشعهی مادون قرمز یا گرمای عمقی با دستگاه. در صفحهی گرما درمانی انواع این روشها را معرفی کردهایم.
جدول مقایسهی کمپرس سرد و گرم
| موضوع | کمپرس سرد | کمپرس گرم |
|---|---|---|
| بهترین زمان | آسیب تازه، تورم، شعلهور شدن درد | سفتی، گرفتگی، درد مزمن |
| اثر اصلی | انقباض رگها، بیحسی و کاهش تورم | افزایش جریان خون، شل شدن عضلات |
| مدت هر بار | ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، حداکثر ۲۰ دقیقه | کمتر از ۲۰ دقیقه |
| نمونهها | پیچخوردگی، التهاب تاندون، نقرس | گره عضلانی، کمردرد مزمن، سفتی آرتروز |
| احتیاط مهم | پارچه بین پوست و یخ؛ احتیاط در کاهش حس و رینود | پرهیز از گرمای زیاد؛ احتیاط در کاهش حس و تورم تازه |
کمپرس سرد برای التهاب: آیا یخ روند ترمیم را کند میکند؟
در سالهای اخیر، بحث دربارهی نقش یخ در آسیبهای بافت نرم بیشتر شده است، یعنی طبق گفته مجلهی پزشکی ورزشی بریتانیا (BJSM) اشاره شده که شواهد سودمندی یخ ضعیف است اما قادر است که درد را کاهش دهد و ممکن است فرایندهای طبیعی ترمیم را مختل کند. آنها بر محافظت کوتاهمدت، بالا نگه داشتن عضو، فشار و سپس بازگشت تدریجی به حرکت تأکید دارند.
پیام عملی این موضوع این است: کمپرس سرد برای التهاب و درد در ساعتهای اول میتواند تسکیندهنده باشد، اما نباید آن را درمان اصلی یا طولانیمدت آسیب دانست. مهمتر از یخ، بازگشت بهموقع و تدریجی به حرکت و تمرین است. اصول کامل مدیریت آسیبهای ورزشی را در مقالهی جداگانهای توضیح دادهایم.
چه کسانی باید در استفاده از سرما و گرما احتیاط کنند؟
بر طبق گفته کلیولند کلینیک به چند گروه اشاره میکند که باید احتیاط بیشتری داشته باشند:
- افرادی که به دلیل نوروپاتی، مثلاً در دیابت، حس پوستشان کم شده است؛ چون ممکن است سوختگی سرمایی یا گرمایی را متوجه نشوند.
- افراد مبتلا به سندرم رینود که سرما میتواند علائمشان را تشدید کند.
- کسانی که به دلیل مریضی دچار تب لرزشدند؛ در این حالت یخ توصیه نمیشود.
- در تاندینوز (تغییرات مزمن تاندون)، گرما فقط پس از فروکش کردن التهاب استفاده شود.
علاوه بر این، بهطور کلی گرما روی ناحیهای که تازه آسیب دیده و متورم است، روی زخم باز، روی پوست ملتهب یا عفونی و در افرادی که مشکلات گردش خون دارند، باید با احتیاط یا اصلاً استفاده نشود. کودکان و سالمندان هم نیاز به نظارت بیشتری دارند. اگر بیماری قلبیعروقی یا مشکل گردش خون دارید، پیش از استفادهی مکرر از سرما یا گرما با پزشک مشورت کنید.

کمپرس سرد یا گرم برای مشکلات رایج
- کمردرد حاد پس از بلند کردن بار: در یکی دو روز اول بسیاری از افراد با سرما راحتترند و پس از آن، گرما برای شل کردن عضلات مفید است. حرکت ملایم مهمتر از هر دو است.
- گرفتگی گردن صبحگاهی: معمولاً گرمای ملایم و حرکات آرام کمککننده است.
- پیچخوردگی مچ پا: در ساعتهای اول، سرما برای کاهش درد همراه با بالا نگه داشتن پا و بانداژ مناسب.
- آرتروز زانو: گرما برای سفتی صبحگاهی و سرما برای روزهایی که زانو متورم و گرم است.
- التهاب تاندون: در دورهی شعلهور شدن، سرما؛ مثلاً در تاندونیت آشیل پس از فعالیت.
- درد دنبالچه: در روزهای اول پس از ضربه سرما و بعد گرمای ملایم یا حمام آب گرم.
- گرفتگی عضلهی ساق (کرامپ): کشش ملایم و سپس گرما معمولاً کمک میکند.
سرما و گرما بعد از ورزش یا جلسهی فیزیوتراپی
گاهی پس از شروع تمرینهای جدید یا یک جلسهی فیزیوتراپی، کوفتگی خفیف عضلات یا افزایش موقت درد ایجاد میشود. در این شرایط، اگر ناحیه متورم یا گرم نیست، گرمای ملایم یا یک دوش آب گرم معمولاً به شل شدن عضلات کمک میکند. اگر پس از فعالیت، مفصل یا تاندون متورم و دردناک شد، استفادهی کوتاه از سرما میتواند درد را کم کند. در هر دو حالت، اگر درد بیش از یکی دو روز طول کشید، آن را به فیزیوتراپیست اطلاع دهید تا شدت تمرینها تنظیم شود. بسیاری از بیماران در کمپرس سرد یا گرم بعد از تمرین سردرگماند؛ معیار ساده این است: تورم و گرمی تازه یعنی سرما، سفتی و گرفتگی یعنی گرما.
نکات ویژه برای سالمندان و زنان باردار
به طور کلی پوست سالمندان نازکتر است و حس دما در آنها ممکن است کاهش یافته باشد؛ بنابراین زمان استفاده باید کوتاهتر و دمای کمپرس ملایمتر باشد و بهتر است فرد دیگری بر کار نظارت کند. در افراد مبتلا به دیابت، پیش از استفاده از سرما یا گرما روی پاها حتماً با پزشک مشورت شود. در دوران بارداری، استفاده از گرمای موضعی ملایم روی کمر یا شانه معمولاً برای تسکین گرفتگی عضلات استفاده میشود، اما از گرمای شدید و طولانی، بهویژه روی شکم، و از وان آب داغ باید پرهیز کرد. اگر باردار هستید و درد کمر یا لگن دارید، مقالهی فیزیوتراپی در دوران بارداری را بخوانید و پیش از استفادهی منظم از هر روش، با پزشک مشورت کنید.
روشهای سرما و گرمادرمانی در کلینیک
در کلینیک فیزیوتراپی، علاوه بر کمپرسهای ساده، روشهایی وجود دارد که گرما را کنترلشدهتر یا به عمق بیشتری میرسانند. پکهای گرم استاندارد، اشعهی مادون قرمز برای گرمای سطحی و دستگاههایی مثل دیاترمی برای گرمای عمقی، از این جملهاند. انتخاب این روشها بر اساس نوع بافت، عمق مشکل و موارد منع انجام میشود؛ برای مثال گرمای عمقی در حضور برخی ایمپلنتهای فلزی یا شرایط پزشکی خاص ممکن است مناسب نباشد. این روشها نیز مانند کمپرسهای خانگی، ابزار کمکیاند و بهترین نتیجه را در کنار تمرین درمانی میدهند.
اشتباهات رایج سرما و گرما درمانی
- گذاشتن یخ مستقیم روی پوست یا استفادهی طولانی بیش از ۲۰ دقیقه.
- استفاده طولانی مدت از پدهای گرمایی
- گرما روی آسیب تازه و متورم در ساعتهای اول.
- تکیهی کامل بر سرما یا گرما و پرهیز از حرکت؛ در حالی که حرکت و تمرین بخش اصلی بهبود است.
اگر درد با کمپرس بهتر نشد چه کنیم؟
سرما درمانی و گرما درمانی ابزارهای کمکی برای تسکین درد هستند، نه درمان کامل آن اگر درد پس از چند روز بهتر نشد و باز هم دچار درد شدید که با تورم شدید، بیحسی، ضعف یا ناتوانی در تحمل وزن همراه بود، باید ارزیابی شوید. در فیزیوتراپی، علت درد بررسی میشود و در کنار روشهای کاهش درد، برنامهی تمرینی برای رفع مشکل اصلی طراحی میشود. برای دردهای عضلانی رایج، مقالهی دردهای عضلانی و استخوانی را هم بخوانید که در این خصوص توضیح داده شده است.
کلینیک فیزیوتراپی پارسا
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، روشهای گرمایی و سرمایی بهصورت کنترلشده و متناسب با مرحلهی آسیب، بخشی از برنامهی درمانی هستند و همیشه همراه با تمرین و آموزش به کار میروند. اگر نمیدانید برای مشکل شما کدام روش مناسبتر است یا دردتان با اقدامات خانگی بهتر نشده، میتوانید از مشاورهی فیزیوتراپی استفاده کنید.
پرسشهای متداول دربارهی کمپرس سرد یا گرم
برای کمردرد کمپرس سرد بهتر است یا گرم؟
در کمردرد تازه، بسیاری از افراد در یکی دو روز اول با سرما راحتترند؛ در کمردرد مزمن و سفتی عضلات، گرما معمولاً مفیدتر است. هر کدام که درد را بیشتر کم میکند، همراه با حرکت ملایم قابل استفاده است.
چند بار در روز میتوان کمپرس گذاشت؟
میتوان چند بار در روز استفاده کرد، به شرط رعایت مدت مجاز در هر بار و فاصلهی کافی بین دفعات تا پوست به دمای طبیعی برگردد.
آیا میتوان سرما و گرما را بهصورت متناوب استفاده کرد؟
در برخی شرایط، مثل کشیدگی عضله پس از چند روز اول، استفادهی متناوب ممکن است به برخی افراد کمک کند. بهتر است در مرحلهی تورم تازه از گرما پرهیز کنید.
برای گرفتگی عضلات کمپرس گرم خوب است؟
بله در حقیقت گرما برای گرههای عضلانی و دردهای مزمن عضلانی مناسب است.
آیا یخ برای ورم مفید است؟
سرما میتواند در ساعتهای اول به محدود کردن تورم و کاهش درد کمک کند. بالا نگه داشتن عضو و فشار مناسب با بانداژ هم در کنترل درد مؤثرند.
برای درد گردن کمپرس سرد بهتر است یا گرم؟
اگر درد گردن ناشی از گرفتگی و سفتی عضلات است، مثلاً بعد از ساعتها کار پشت میز یا خوابیدن در وضعیت نامناسب، گرما معمولاً مناسبتر است و به شل شدن عضلات کمک میکند. اگر درد پس از یک آسیب تازه ایجاد شده و با تورم همراه است، سرما انتخاب بهتری است. اگر درد گردن با بیحسی یا ضعف دست، سردرد شدید، تب یا سابقهی ضربه همراه است، پیش از استفاده از هر روش خانگی به پزشک مراجعه کنید.
آیا میتوان با کیسهی آب گرم یا پد حرارتی خوابید؟
خیر. خوابیدن با کیسهی آب گرم یا پد حرارتی ، خطر سوختگی را بالا میبرد، چون در خواب متوجه داغ شدن بیش از حد پوست نمیشوید. این خطر در سالمندان، افراد مبتلا به دیابت و کسانی که حس پوستشان کاهش یافته، بیشتر است. گرما را در زمان بیداری، برای مدت محدود و با یک لایه پارچه بین منبع گرما و پوست استفاده کنید.
منابع
۲ منبع
- Should You Use Ice or Heat for Pain? — Cleveland Clinichealth.clevelandclinic.org
- Dubois B, Esculier JF. Soft-tissue injuries simply need PEACE and LOVE — British Journal of Sports Medicinebjsm.bmj.com
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.


