
شاید در کلینیک فیزیوتراپی دیده باشید که چند الکترود چسبی روی ناحیهی دردناک بدن قرار گرفته و جریانی ملایم را برای بیمار رقم میزند یا شاید در فروشگاههای اینترنتی با دستگاههای کوچک و قابل حملی روبهرو شده باشید که وعدهی کاهش درد در خانه را میدهند. این دستگاهها معمولاًهمان دستگاه تنس هستند که با تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست موجب آزاد شدن عضله و کمتر شدن درد میشود.درواقع تکنیک درمانی تنس یکی از روشهای غیرتهاجمی است که برای کاهش درد است که هم در کلینیک و هم در خانه استفاده میشود. در این مقاله توضیح میدهیم تنس چطور کار میکند، برای چه دردهایی به کار میرود، شواهد علمی دربارهی آن چه میگوید، چطور میتوان آن را ایمن استفاده کرد و چه کسانی نباید از آن استفاده کنند.
دستگاه تنس چیست؟
طبق گفته منبع معتبر کلیولند کلینیک، تنس یک روش غیرتهاجمی کاهش درد است که در آن یک دستگاه کوچک باتریدار، پالسهای الکتریکی با ولتاژ پایین را از طریق الکترودهایی که روی پوست و نزدیک اعصاب درگیر قرار میگیرند، به بدن میفرستد. فرد معمولاً این جریان را به شکل گزگز یا مورمور حس میکند. شدت جریان قابل تنظیم است و هدف، ایجاد حسی قوی اما راحت است، نه دردناک.
تنس (TENS) مخفف چیست؟
TENS مخفف Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation است؛ یعنی «تحریک الکتریکی عصب از راه پوست». «از راه پوست» یعنی جریان از طریق الکترودهای چسبیده به پوست وارد میشود و نیازی به سوزن یا جراحی نیست.
تنس یکی از انواع الکتروتراپی است که در کلینیک فیزیوتراپی پارسا برای بیماران مورد استفاده قرار میگیرد، علاوه بر تنس از جریانهای الکتریکی دیگری هم استفاده میشود که هر کدام هدف خاصی دارند؛ مثلاً برخی برای کاهش درد در عمق بیشتر و برخی برای تحریک انقباض عضله و تقویت آن به کار میروند. دربارهی این روشها در صفحهی الکتروتراپی توضیح دادهایم.
دستگاه تنس چگونه کار میکند؟ سازوکار کاهش درد
کلیولند کلینیک گفته دو سازوکار احتمالی را برای اثر تنس توضیح میدهد:
- مسدود کردن انتقال پیام درد: جریان الکتریکی ممکن است انتقال پیامهای درد را از طریق اعصاب به مغز کاهش دهد. این ایده در قالب نظریهای مشهور به «دروازهی کنترل درد» هم شناخته میشود؛ یعنی تحریک عصبهای حسی غیردردی، دروازهی ورود پیام درد را در نخاع تا حدی میبندد.
- افزایش اندورفین: تنس ممکن است ترشح اندورفینها، مسکنهای طبیعی بدن، را افزایش دهد.
این سازوکارها توضیح میدهند چرا اثر تنس معمولاً در زمان استفاده و مدتی پس از آن بیشتر است و چرا تنس بیشتر «کنترلکنندهی درد» است تا «درمانکنندهی علت».
کاربرد دستگاه تنس در فیزیوتراپی
در ادامه فهرستی از مشکلاتی را ذکر میشود که تنس برای کاهش درد آنها استفاده میشود؛ از جمله:
- کمردرد. دربارهی رویکرد کامل درمان کمردرد، مقالهی فیزیوتراپی کمر را بخوانید. راهنمای NICE (NG59) برای کمردرد، با یا بدون سیاتیک، ارائهی تنس را توصیه نمیکند؛ بنابراین در کمردرد، تنس را جایگزین تمریندرمانی ندانید و فقط با نظر فیزیوتراپیست و بهعنوان کمکی برای کنترل درد در نظر بگیرید.
- آرتروز.
- فیبرومیالژیا.
- التهاب تاندون و بورس.
- درد مزمن لگن. برای آشنایی با رویکرد درمانی این ناحیه، مقالهی فیزیوتراپی لگن را مطالعه بفرمایید.
- نوروپاتی دیابتی.
- بیماری شریانهای محیطی.
در عمل بالینی فیزیوتراپی، کاربرد دستگاه تنس اغلب به عنوان بخشی از برنامهی کنترل درد است؛ مثلاً در دردهای پس از جراحی یا درد دنبالچه، تا بیمار بتواند با درد کمتر تمرینهای اصلی درمان را انجام دهد.
شواهد علمی دربارهی تنس چه میگوید؟
کلیولند کلینیک اشاره میکند که به تحقیقات بیشتری نیاز است: برخی مطالعات نشان دادهاند تنس برای بسیاری از افراد تسکیندهنده است، در حالی که برخی دیگر دریافتهاند اثر دستگاه ساختگی (دارونما) به همان اندازه مؤثر بوده است. این یعنی پاسخ افراد به تنس متفاوت است و نمیتوان آن را درمان قطعی برای همه دانست.
پیام عملی برای بیماران این است: تنس میتواند ابزار کمکی ارزان و کمخطری برای کنترل درد باشد، بهویژه برای کسانی که میخواهند مصرف داروی مسکن را کمتر کنند. اما نباید آن را جایگزین تشخیص علت درد، تمریندرمانی و اصلاح عادتها دانست. اگر تنس پس از چند بار استفادهی درست هیچ اثری بر درد شما نداشت، ادامهی آن فایدهای ندارد.
نحوهی کار با دستگاه تنس فیزیوتراپی
نحوهی کار با دستگاه تنس ساده است، اما رعایت چند اصل برای اثربخشی و ایمنی ضروری است. پیش از اولین استفاده، بهتر است فیزیوتراپیست محل الکترودها و تنظیمات مناسب را به شما آموزش دهد.
- آماده کردن پوست: پوست باید تمیز، خشک و سالم باشد؛ بدون کرم یا روغن.
- قرار دادن الکترودها: معمولاً اطراف ناحیهی دردناک یا در مسیر عصب مربوطه. الکترودها نباید روی هم قرار گیرند یا به هم بچسبند.
- شروع با کمترین شدت: دستگاه را با کمترین درجه شدت روشن کنید و آرام افزایش دهید تا گزگزی قوی اما راحت حس کنید.
- مدت استفاده: به طور کلی در برخی افراد روزی چند بار و هر بار تا ۶۰ دقیقه از تنس استفاده میکنند، اما توصیه میکند پیش از آن با ارائهدهندهی خدمات درمانی مشورت کنید.
- خاموش کردن پیش از جابهجایی الکترودها: هرگز الکترود را در حالی که دستگاه روشن است جدا یا جابهجا نکنید.
- بررسی پوست: پس از هر استفاده، پوست را از نظر قرمزی یا تحریک بررسی کنید.
تنظیمات دستگاه تنس به زبان ساده
بیشتر دستگاههای تنس سه تنظیم اصلی دارند که دانستن معنای آنها، استفاده را سادهتر میکند:
- شدت: میزان قدرت جریان که با آن حس گزگز قویتر یا ضعیفتر میشود. شدت را تا جایی بالا ببرید که حس قوی اما راحت باشد. اگر عضله شروع به پرش یا انقباض کرد یا حس ناخوشایند شد، شدت را کم کنید.
- فرکانس: تعداد پالسها در ثانیه. در بسیاری از دستگاهها، فرکانسهای بالاتر حس گزگز یکنواخت و فرکانسهای پایینتر حس ضرباندار ایجاد میکنند. انتخاب فرکانس مناسب به نوع درد و پاسخ فرد بستگی دارد و بهتر است با فیزیوتراپیست تنظیم شود.
- پهنای پالس: مدت هر پالس که بر عمق و شدت حس اثر میگذارد.
بسیاری از دستگاههای خانگی برنامههای از پیش تنظیمشده دارند. این برنامهها شروع را آسان میکنند، اما همهی آنها برای همهی دردها مناسب نیستند. پس از مدتی استفاده، بدن به حس جریان عادت میکند و ممکن است لازم باشد شدت کمی افزایش یابد؛ این تطابق طبیعی است.
محل قرار دادن الکترودها؛ اصول کلی
محل الکترودها تأثیر زیادی بر نتیجه دارد. اصول کلی که معمولاً رعایت میشود اینهاست:
- الکترودها را در دو طرف یا اطراف ناحیهی دردناک قرار دهید، بهطوری که درد بین آنها قرار گیرد.
- فاصلهی الکترودها از هم معمولاً دستکم به اندازهی عرض یک الکترود باشد.
- در کمردرد، الکترودها اغلب در دو طرف ستون فقرات و روی عضلات کمر قرار میگیرند، نه مستقیم روی برجستگی مهرهها.
- در درد زانو، الکترودها معمولاً اطراف مفصل قرار میگیرند.
- هرگز الکترودها را روی جلو و کنار گردن، روی سر، روی چشمها یا روی قفسهی سینه قرار ندهید همچنین افرادی که درچار ناراحتی قلبی هستند نباید از این دستگاه استفاده کنند.
این اصول کلیاند و برای هر مشکل جزئیات متفاوتی دارند. بهترین راه، آموزش محل دقیق الکترودها در جلسهی فیزیوتراپی و علامتگذاری یا عکس گرفتن از آن برای استفاده در خانه است.

تفاوت تنس و EMS (دستگاههای تحریک عضلانی)
در بازار، دستگاههایی با نامهای مختلف فروخته میشوند و گاهی تنس با دستگاههای تحریک عضلانی اشتباه گرفته میشود. تنس برای کاهش درد طراحی شده و قرار نیست عضله را به انقباض قوی وادار کند. دستگاههای تحریک عضلانی (EMS) با تنظیمات متفاوت، عضله را منقبض میکنند و در توانبخشی برای فعال کردن یا تقویت عضلات ضعیف، مثلاً پس از جراحی زانو، کاربرد دارند. برخی دستگاهها هر دو قابلیت را دارند. استفاده از تحریک عضلانی برای «لاغری» یا «جایگزین ورزش» ادعایی است که با کاربرد درمانی این دستگاهها تفاوت دارد. اگر در فروشگاهها با عنوان «تنس عضلانی» روبهرو شدید، مشخصات دستگاه را بخوانید: مهم این است که هدف دستگاه کاهش درد (تنس) است یا فعالسازی عضله (EMS).
اشتباهات رایج در استفاده از تنس خانگی
- استفادهی طولانی و پیوسته در تمام روز به جای جلسات مشخص.
- قرار دادن الکترود روی پوست زخمی، تحریکشده یا دارای کرم.
- استفاده از الکترودهای کهنه که چسبندگی خود را از دست دادهاند و میتوانند حس ناخوشایند یا تحریک پوست ایجاد کنند.
- افزایش ناگهانی شدت به امید اثر بیشتر.
- تکیهی کامل بر تنس و کنار گذاشتن تمرینهای تجویزشده.
عوارض دستگاه تنس
تنس در صورت استفادهی درست روشی کمخطر است که این عوارض احتمالی را ذکر میکند:
- حساسیت پوستی به چسب الکترودها.
- احساس گزگز ناخوشایند در صورت تنظیم نامناسب شدت.
- بهندرت، سوختگی زیر الکترود.
اگر بثورات پوستی یا خارش ایجاد شد، آن را به پزشک یا فیزیوتراپیست اطلاع دهید. استفاده از الکترودهای سالم و تمیز و جابهجا کردن محل آنها در استفادههای مکرر، به پیشگیری از تحریک پوست کمک میکند.
چه کسانی نباید از دستگاه تنس استفاده کنند؟
طبق این شرایط نباید از تنس استفاده کرد:
- بارداری (تصمیم دربارهی هر استفادهی خاص در این دوران فقط با پزشک است).
- داشتن ضربانساز (پیسمیکر).
- سرطان.
- صرع.
- ترومبوز ورید عمقی (لختهی خون).
- اختلالات خونریزی.
- بیماری قلبی.
همچنین کلیولند کلینیک توصیه میکند تنس روی این نواحی یا نزدیک آنها استفاده نشود: بافت عفونی، پوست آسیبدیده، واریس، چشمها، دهان، گردن، سر و ناحیهی تناسلی. به همین دلیل، استفادهی خودسرانه از دستگاه تنس برای گردندرد بدون آموزش فیزیوتراپیست توصیه نمیشود؛ محل دقیق الکترودها در این ناحیه اهمیت زیادی دارد.
دستگاه تنس خانگی؛ بخرم یا نه؟
به طور کلی دستگاه تنس خانگی برای برخی بیماران، بهویژه کسانی که درد مزمن دارند و در کلینیک پاسخ خوبی به تنس دادهاند، میتواند ابزار مفیدی باشد. پیش از خرید، این نکات را در نظر بگیرید:
- ابتدا در کلینیک امتحان کنید که آیا تنس واقعاً درد شما را کم میکند یا نه.
- دستگاهی انتخاب کنید که مجوزهای لازم تجهیزات پزشکی را داشته باشد و راهنمای استفادهی آسان ارائه کند.
- به امکان تنظیم شدت، فرکانس و زمانسنج دستگاه توجه کنید.
- الکترودهای یدکی سازگار (پد دستگاه تنس) در دسترس باشد.
- حتما محل الکترودها و تنظیمات را با فیزیوتراپیست هماهنگ کنید.
انواع دستگاه تنس
دستگاههای تنس معمولاً از نظر تعداد کانال (یککاناله یا دوکاناله)، تعداد برنامههای آماده، قابلحمل بودن و امکان تنظیم شدت و زمان با هم فرق دارند. دستگاههای دوکاناله امکان استفاده همزمان از دو جفت الکترود را میدهند؛ اما بیشتر بودن امکانات لزوماً به معنای اثر بیشتر نیست.
قیمت دستگاه تنس به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت دستگاه تنس در بازار بسیار متفاوت است و بهتر است فقط بر اساس عدد قیمت تصمیم نگیرید. این عوامل در تفاوت قیمت نقش دارند:
- تعداد کانالها و برنامههای دستگاه.
- برند و کیفیت ساخت.
- داشتن مجوز و استاندارد تجهیزات پزشکی.
- هزینهی الکترودها و پدهای یدکی در طول زمان.
- گارانتی و خدمات پس از فروش.
به تبلیغاتی که تنس را درمان قطعی دیسک، آرتروز یا هر بیماری دیگری معرفی میکنند، با احتیاط نگاه کنید. تنس یک ابزار کنترل درد است، نه درمان علت. اگر رفتوآمد به کلینیک برایتان دشوار است، دربارهی خدمات فیزیوتراپی در منزل هم بخوانید.
دستگاه تنس فیزیوتراپی در مقایسه با دستگاههای دیگر
دستگاه تنس فیزیوتراپی در کلینیک معمولاً در کنار روشهای دیگر به کار میرود. برای مثال، در برخی مشکلات، لیزر درمانی، اولتراسوند یا گرما درمانی ممکن است مناسبتر باشد. انتخاب روش به نوع درد، عمق بافت درگیر و موارد منع هر روش بستگی دارد. برای آشنایی با برخی از این روشها، صفحههای لیزر درمانی و گرما درمانی را ببینید. برای انتخاب بین یخ و گرما در خانه هم مقالهی کمپرس سرد یا گرم راهنمای خوبی است. همچنین بیمارانی که بعد از عمل دیسک کمر برای کنترل درد هفتههای اول از تنس استفاده میکنند، باید محل الکترودها را دور از زخم جراحی و طبق نظر فیزیوتراپیست تنظیم کنند.
دستگاه تنس در کلینیک فیزیوتراپی پارسا
در کلینیک فیزیوتراپی پارسا، استفاده از تنس و سایر روشهای الکتروتراپی پس از ارزیابی و بررسی موارد منع انجام میشود و همیشه بخشی از برنامهای است که تمریندرمانی و آموزش را هم در بر میگیرد. اگر قصد خرید دستگاه تنس خانگی دارید یا نمیدانید برای درد شما مناسب است یا نه، میتوانید از مشاورهی فیزیوتراپی استفاده کنید تا محل الکترودها و تنظیمات مناسب به شما آموزش داده شود.
پرسشهای متداول دربارهی دستگاه تنس
آیا دستگاه تنس برای دیسک کمر مفید است؟
تنس ممکن است درد ناشی از دیسک کمر را موقتاً کم کند، اما خود دیسک را درمان نمیکند. در صورت استفاده، نقش آن فقط کمک به کنترل درد در کنار تمریندرمانی و برنامهی فیزیوتراپی است. با این حال راهنمای NICE برای کمردرد، تنس را توصیه نمیکند؛ پس استفاده از آن را با فیزیوتراپیست هماهنگ کنید.
هر جلسه تنس چقدر طول میکشد؟
مدت استفاده انعطافپذیر است. کلیولند کلینیک اشاره میکند برخی افراد روزی چند بار و هر بار تا ۶۰ دقیقه استفاده میکنند، اما زمان مناسب برای شما را با فیزیوتراپیست هماهنگ کنید. برای اینکه بدانید یک دورهی فیزیوتراپی معمولاً چند جلسه و هر جلسه چقدر طول میکشد، مقالهی تعداد جلسات فیزیوتراپی را ببینید.
آیا تنس عضله را تقویت میکند؟
هدف تنس کاهش درد است، نه تقویت عضله. برای تحریک انقباض و تقویت عضله از نوع دیگری از تحریک الکتریکی استفاده میشود که تنظیمات متفاوتی دارد.
آیا استفادهی طولانی از تنس ضرر دارد؟
در صورت رعایت موارد منع و مراقبت از پوست، خطر آن کم است. با این حال اگر بهطور مداوم به تنس نیاز دارید، بهتر است علت درد و برنامهی درمان دوباره ارزیابی شود.
میتوان روی گردن از تنس استفاده کرد؟
به طور کلی تنس روی گردن یا نزدیک آن استفاده نشود اما با استفاده در نواحی نزدیک گردن و شانه فقط با آموزش و نظر فیزیوتراپیست انجام میشود.
آیا دستگاه تنس برای زانو و آرتروز مفید است؟
آرتروز جزو مشکلاتی است که کلیولند کلینیک تنس را برای کاهش درد آنها ذکر میکند؛ اما شواهد متفاوت است و تنس فقط درد را کنترل میکند و ساییدگی مفصل را درمان نمیکند. برنامهی کامل معمولاً شامل تمریندرمانی و اصلاح بار روی مفصل است؛ دربارهی آن در مقالهی فیزیوتراپی زانو بخوانید.
پد دستگاه تنس را چند بار میتوان استفاده کرد؟
تعداد دفعات استفاده به نوع پد، چسبندگی آن و وضعیت پوست بستگی دارد و راهنمای سازندهی همان دستگاه ملاک است. هر زمان پد دستگاه تنس چسبندگی خود را از دست داد، کثیف شد یا روی پوست جا نیفتاد، آن را عوض کنید؛ پد شل میتواند باعث تحریک نامنظم و ناراحتی پوست شود. پد را فقط روی پوست سالم و تمیز بگذارید.
آیا دستگاه تنس برای لاغری مفید است؟
خیر؛ تنس برای کنترل درد طراحی شده و در منابعی که برای این مقاله بررسی کردیم، شواهدی برای اثر آن بر لاغری یا کاهش چربی دیده نشد. تبلیغاتی که دستگاه تنس را برای لاغری معرفی میکنند، معیار مناسبی برای تصمیم نیستند؛ برای کاهش وزن به تغذیه و فعالیت بدنی با نظر متخصص مراجعه کنید.
منابع
۲ منبع
- Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation (TENS) — Cleveland Clinicmy.clevelandclinic.org
- Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NICE guideline NG59), recommendations on TENS, ultrasound, traction and interferential therapynice.org.uk
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا فیزیوتراپیست نیست.


